خلاصه کتاب درآمدی بر آینده اندیشی قرآنی ( نویسنده مهدی احمدیان، محمدمهدی ذوالفقارزاده )
کتاب «درآمدی بر آینده اندیشی قرآنی» نوشته مهدی احمدیان و محمدمهدی ذوالفقارزاده، به ما کمک می کند تا یک چارچوب فکری درست و حسابی برای نگاه به آینده از دل آموزه های قرآن کریم پیدا کنیم. این کتاب آینده پژوهی رایج دنیا رو نقد می کنه و نشون می ده چطور میشه با یه نگاه توحیدی، آینده رو بهتر فهمید و براش برنامه ریزی کرد.
اصلاً تصمیم گیری برای آینده یه کار طبیعیه. هرکسی یا هر سازمانی که دید وسیع تر و عمیق تری به آینده داشته باشه، می تونه تصمیمات محکم تر و درست تری بگیره. آینده پژوهی هم دقیقاً برای همین ساخته شده تا به ما کمک کنه تصمیم های بهتری بگیریم و به آرزوهامون راحت تر برسیم. خب، الان توی کشور ما کلی تحقیق و پژوهش موفق تو حوزه آینده پژوهی داریم و این رشته تو دانشگاه ها حسابی جا افتاده. اما یه مشکل بزرگ هست: خیلی از این دیدگاه ها و چارچوب های فکری، ریشه شون تو تفکرات غربی و انسان محوره که با جهان بینی توحیدی ما فاصله داره.
درسته که میشه روش ها و ابزارهای آینده پژوهی غربی رو بدون اینکه به باورهای ناسازگارشون اعتقاد داشته باشیم، استفاده کنیم؛ اما اثرگذاری ناخودآگاه این تفکرات روی جامعه علمی ما رو نمیشه نادیده گرفت. این کتاب، یه خلاصه از رساله دکتری نویسنده هاست که دوتا هدف مهم داره: اول اینکه، پیش فرض های آینده پژوهی رایج رو نقد و بررسی می کنه و دوم اینکه، یه چارچوب شناختی-هنجاری برای آینده اندیشی قرآنی پیشنهاد میده. اگه می خوایم یه نگاه عمیق و اصیل به آینده داشته باشیم که ریشه اش تو آموزه های قرآنی باشه، این کتاب حسابی به دردمون می خوره.
چرا اصلاً باید به آینده نگری قرآنی فکر کنیم؟ (مقدمه ای بر جهان بینی کتاب)
وقتی به آینده فکر می کنیم، معمولاً اولین چیزهایی که به ذهن میاد، پیش بینی ها، روندهای تکنولوژیک و تغییرات اجتماعیه. اما آیا تابه حال به این فکر کردین که آینده پژوهی از کجا اومده و ریشه هاش چیه؟ کتاب «درآمدی بر آینده اندیشی قرآنی» اینجا وارد میشه و یه سؤال اساسی می پرسه: آیا آینده پژوهی رایج، با همه خوبی ها و کاربردی که داره، واقعاً برای ما مسلمان ها مناسبه؟
ضرورت آینده نگری و نقدهای جدی به روش های رایج
اهمیت آینده نگری برای بقا و پیشرفت هر فرد و جامعه ای دیگه بر کسی پوشیده نیست. اگه ندونیم قراره چی بشه، چطور می تونیم برای خودمون یا کشورمون تصمیم های درستی بگیریم؟ آینده پژوهی دقیقاً همین نقش رو بازی می کنه؛ مثل یه چراغ قوه می مونه که مسیر پیش رو رو برای ما روشن می کنه. اما نویسنده ها اینجا یه نکته مهم رو گوشزد می کنن: اکثر این چراغ قوه هایی که الان دست ماست، از غرب اومدن و با یه سری پیش فرض های خاص خودشون ساخته شدن.
این پیش فرض ها اغلب «انسان محور» و «غیرتوحیدی» هستن. یعنی چی؟ یعنی همه چیز رو بر اساس توانایی ها و خواسته های انسان می سنجن و جایگاه خدا یا اراده الهی رو تو معادله آینده سازی کمرنگ می کنن. حالا مشکل کجاست؟ مشکل اینجاست که حتی اگه ما بخوایم فقط از روش ها و تکنیک هاشون استفاده کنیم، ناخودآگاه اون تفکرات سکولار و الحادی یواش یواش وارد ذهن جامعه علمی ما میشن و باورهای ما رو تحت تأثیر قرار میدن. مثل این می مونه که از یه ظرف قشنگ استفاده کنی، ولی خبر نداشته باشی که قبلش توش سم بوده!
چالش های اسلامی سازی علوم: از التقاط تا اصالت
یکی از مهم ترین بحث هایی که تو کتاب مطرح میشه، چالش «اسلامی سازی علوم» هست. خیلی وقت ها، وقتی حرف از اسلامی سازی میشه، بعضی ها فکر می کنن قراره یه تکه از اسلام رو به یه علم غربی بچسبونیم! نویسنده ها این رو «التقاط» یا وصله پینه کردن می دونن که به جایی نمیرسه و حتی باعث میشه جامعه علمی، به کل قضیه اسلامی سازی بدبین بشه.
به قول نویسنده ها، «اسلامی سازی دانش سکولار، با حفظ ریشه ها و مبانی غیر توحیدی، پاسخ گوی نیازهای حقیقی جامعه نخواهد بود. بنابراین باید با گذار از مفاهیم و تکنیک های سطحی علوم انسانی سکولار و از آن جمله آینده پژوهی رایج، ریشه های معرفتی را نوسازی کرده و دانشی با اصالت اسلامی تولید کرد.»
هدف اصلی کتاب همینه: می خواد بگه باید از پایه شروع کنیم، نه از میانه راه. باید بریم سراغ منابع اصیل اسلامی، یعنی قرآن، و از اونجا یه چارچوب کاملاً بومی و توحیدی برای آینده اندیشی بسازیم. این کتاب که از یه رساله دکتری معتبر در دانشگاه عالی دفاع ملی تهران در اومده، دقیقاً دنبال همین دوتا موضوع کلیدیه: اول، نقد پیش فرض های آینده پژوهی رایج (که عرفی و سکولار هستن) و دوم، تدوین یه چارچوب آینده اندیشی قرآنی (که توحیدی و اصیل هست).
موشکافی آینده پژوهی رایج (نقدی بر پیش فرض های موجود)
نویسنده ها تو این بخش از کتاب، حسابی آینده پژوهی رایج رو زیر و رو می کنن. اگه بخوایم یه آینده پژوهی با ریشه های قرآنی داشته باشیم، اول باید بفهمیم اون آینده پژوهی که الان تو دنیا مرسومه، چه پایه ها و اساس فکری داره و نقاط ضعفش چیه.
پیش فرض های آینده پژوهی غربی: از مُلز تا وندل بل
آینده پژوهی مثل هر علم دیگه ای، یه سری پیش فرض ها و اصول موضوعه داره که بنیان فکریش رو تشکیل میدن. نویسنده ها تو این قسمت، میرن سراغ بزرگان این رشته مثل «مُلز»، «درور»، «وندل بل» و «دنیس لیست» و پیش فرض های اصلی هر کدوم رو برامون توضیح میدن.
زیر ذره بین قرار دادن پیش فرض های کلیدی
مثلاً، مُلز می گه آینده پژوهی باید یه رویکرد سیستمی داشته باشه و از جنبه های مختلف به آینده نگاه کنه. درور روی سیاست گذاری و تصمیم گیری های عمومی تأکید می کنه و آینده پژوهی رو ابزاری برای بهبود حاکمیت میدونه. وندل بل هم که یکی از برجسته ترین نظریه پردازان این حوزه ست، نه تا پیش فرض رو مطرح می کنه که بیشترشون به توانایی انسان در ساختن آینده، اهمیت انتخاب و اراده انسانی برمی گردن. دنیس لیست هم روی جنبه های فلسفی آینده پژوهی تمرکز داره.
کتاب فقط به معرفی این پیش فرض ها اکتفا نمی کنه، بلکه نقدهایی که اندیشمندانی مثل «بلس»، «لیست» خودشون و «سردار» به این پیش فرض ها وارد کردن رو هم بررسی می کنه. این نشون میده که حتی تو خودِ غرب هم این دیدگاه ها بی نقد و ایراد نیستن. نکته مهم تر اینه که نویسنده ها یه چارچوب مشخص برای ارزیابی این پیش فرض ها ارائه میدن. این چارچوب هم از نظر ساختاری و هم محتوایی، به ما کمک می کنه تا با یه دید باز و تحلیلی، این پیش فرض ها رو بسنجیم و ببینیم چقدر با جهان بینی اسلامی ما سازگارن.
وندل بل و چالش های نه گانه
یکی از مهم ترین بخش های نقد کتاب، بررسی دقیق پیش فرض های «وندل بل» هست. وندل بل نه تا پیش فرض رو برای آینده پژوهی معرفی می کنه که از نظر نویسنده ها، خیلی هاشون با باورهای اسلامی ما تعارض دارن.
- آینده، گشوده و ناپیش بینی پذیر است: بل معتقده آینده کاملاً مشخص نیست و میشه اونو تغییر داد. از نگاه اسلامی، آینده تا حد زیادی مقدر شده، اما اراده انسان هم تو شکل گیریش نقش داره.
- انسان ها قابلیت ساختن آینده را دارند: بل به توانایی انسان برای خلق آینده باور داره. در حالی که در اسلام، انسان ابزار اراده الهی است و در چارچوب سنت های الهی می تونه تأثیرگذار باشه.
- آینده های متعددی ممکن است: این فرض می گه چندین آینده مختلف ممکنه اتفاق بیفته. در نگاه قرآنی، اگرچه آینده های شرطی وجود داره، اما یک آینده غایی و نهایی تحت اراده خداوند شکل می گیره.
- ارزش ها در آینده پژوهی مهم هستند: بل اهمیت ارزش ها رو تو تصمیم گیری برای آینده گوشزد می کنه. در اسلام، این ارزش ها باید ریشه در آموزه های الهی داشته باشن.
- کامل و جامع بودن دانش آینده پژوهی: بل روی اینکه آینده پژوهی باید نگاه کاملی به ابعاد مختلف داشته باشه تأکید می کنه.
نویسنده ها تک تک این فرض ها رو موشکافی می کنن و نشون میدن که چطور اینها، اگه بدون اصلاح و تطبیق با باورهای توحیدی پذیرفته بشن، میتونن با جهان بینی اسلامی ما در تضاد قرار بگیرن. مثلاً، وقتی بل میگه انسان ها قابلیت ساختن آینده رو دارن، این از نظر یک فرد مسلمان می تونه ناقص باشه؛ چون ساختن آینده باید در چارچوب اراده و مشیت الهی باشه، نه جدا از اون. خلاصه اینکه، این بخش از کتاب یه تلنگر جدی بهمون میزنه که کورکورانه هرچیزی رو که از غرب میاد، قبول نکنیم و اول ریشه هاش رو خوب بررسی کنیم.
چارچوب آینده اندیشی قرآنی (معماری توحیدی برای آینده)
بعد از اینکه نویسنده ها حسابی پیش فرض های آینده پژوهی رایج رو نقد کردن، حالا نوبت میرسه به بخش اصلی و جذاب کتاب: ارائه یه چارچوب بومی و قرآنی برای آینده اندیشی. این بخش، قلب تپنده کتابه که نشون میده چطور میشه با الهام از معارف قرآنی، یه راه و رسم جدید برای نگاه به آینده پیدا کرد.
باورهای بنیادین: ستون های آینده اندیشی از نگاه قرآن
برای اینکه آینده اندیشی ما اصیل و اسلامی باشه، اول باید یه سری باورهای محکم و قرآنی داشته باشیم. نویسنده ها با یه کار تحقیقاتی عمیق، ده باور بنیادین رو از قرآن استخراج کردن که زیربنای این چارچوب رو تشکیل میدن. این باورها مثل آجرهای اول ساختمون آینده نگری ما هستن.
ده باور اصلی که آینده را شکل می دهند
اجازه بدید چندتا از این باورها رو با هم مرور کنیم تا ببینیم چقدر عمیق و کاربردی هستن:
- خدا آفریدگار و پروردگار جهان است و برای اداره امور و پرورش آن برنامه دارد: این باور اصلی ترین زیربناست. یعنی هرچیزی که اتفاق میفته، تو یک برنامه بزرگ الهی قرار داره. خدا فقط خالق نیست، بلکه مدبر و برنامه ریز هم هست.
- خدا برای پرورش انسان ها در زندگی دنیایی و فراتر از آن برنامه دارد: برنامه خدا فقط برای جهان نیست، برای تک تک آدم ها هم هست؛ هم تو این دنیا و هم بعد از این دنیا.
- خدا برنامه اش را با قرآن تبیین کرده است: مهم ترین منبع برای فهم این برنامه الهی، قرآن کریمه. این یعنی ما یه نقشه راه داریم!
- برنامه خدا ستوده و بی نقص است: برنامه خدا بدون نقص و ایراده و هرچی که ازش صادر میشه، عین حکمت و درسته.
- پیشرفت و رستگاری انسان ها در گرو هماهنگی با برنامه خداست: سعادت ما تو اینه که با این برنامه الهی هماهنگ بشیم، نه اینکه ساز خودمون رو بزنیم.
نویسنده ها برای هر کدوم از این ده باور، توضیح کاملی ارائه میدن و ارتباطشون رو با سوره های قرآن، به خصوص سوره حمد، نشون میدن. این باورها نه تنها یه دیدگاه فلسفی به ما میدن، بلکه یه راهنمای عملی برای زندگی و برنامه ریزی برای آینده هم هستن.
الگوهای رفتاری در برابر آینده: درس هایی از قرآن
فقط باورها کافی نیستن؛ باید بدونیم با این باورها، چطور باید در برابر آینده رفتار کنیم. قرآن فقط یه کتاب نظری نیست، بلکه یه کتاب راهنمای زندگیه که الگوهای رفتاری مشخصی رو برای مواجهه با آینده به ما نشون میده.
آینده از دریچه نگاه قرآن
نگاه قرآنی به آینده با رویکردهای صرفاً پیش بینی گرا تفاوت اساسی داره. آینده تو قرآن فقط یه زمان ناشناخته نیست که قراره اتفاق بیفته؛ بلکه میدانیه برای عمل، فرصتی برای رشد و آزمایش و مسیری برای بازگشت به سوی خداست. قرآن به ما یاد میده که آینده رو میشه تا حدودی ساخت، اما این ساختن باید با توکل به خدا و تدبیر درست همراه باشه.
چه رفتارهایی قرآن پسند است؟
تو این قسمت از کتاب، نویسنده ها از الگوهای رفتاری که قرآن کریم برای مواجهه با آینده تأیید می کنه، صحبت می کنن. رفتارهایی مثل:
- توکل: اعتماد و تکیه بر خداوند در عین تلاش. این یعنی می دونیم که نتیجه نهایی دست خداست، اما ما هم باید تلاشمون رو بکنیم.
- تلاش: کار و کوشش مجدانه برای رسیدن به اهداف، بدون سستی.
- تدبیر: برنامه ریزی هوشمندانه و فکر شده برای پیشگیری از مشکلات و رسیدن به موفقیت.
- صبر: پایداری و استقامت در برابر سختی ها و ناامیدی ها.
- شکر: قدردانی از نعمت ها و فرصت هایی که برای آینده سازی به ما داده شده.
کتاب یه «نظام رفتار قرآنی» منسجم رو ارائه میده که این رفتارها رو تو یه چارچوب هماهنگ قرار میده و نشون میده که هر کدوم از اینها چطور میتونن مکمل همدیگه باشن تا ما رو به یه آینده مطلوب برسونن.
راهنمای پژوهشی: چطور آینده را با نگاه قرآنی ببینیم؟
خب، حالا که مبانی فکری و الگوهای رفتاری رو فهمیدیم، سؤال اصلی اینجاست: چطور اینها رو تو یه کار پژوهشی پیاده کنیم؟ چطور با این دیدگاه قرآنی، آینده رو مطالعه کنیم و برایش راه حل پیدا کنیم؟
سوالات اساسی برای یک پژوهشگر آینده نگر توحیدی
نویسنده ها تو این بخش، یه سری سؤالات کلیدی رو مطرح می کنن که هر پژوهشگر آینده نگر الهی باید اونا رو از خودش بپرسه. این سؤالات جهت دهنده پژوهش هستن و کمک می کنن تا از مسیر اصلی منحرف نشیم. مثلاً، «اراده الهی تو این موضوع چیه؟» یا «برنامه خدا برای این بخش از زندگی انسان چیه و من چطور می تونم با اون هماهنگ بشم؟»
سیستم خلق دانش و همکاری های بین رشته ای
آینده نگری قرآنی یه کار انفرادی نیست، بلکه نیازمند همکاری و مشارکت افراد مختلف با تخصص های گوناگون هست. کتاب یه «الگوی پژوهش همکاری جویانه و میان رشته ای» رو پیشنهاد میده که از معارف اسلامی بهره می بره. این یعنی متخصصین علوم قرآنی، جامعه شناسی، اقتصاد و هر رشته دیگه ای، باید با هم کار کنن تا یه تصویر جامع از آینده به دست بیارن. همچنین یه «سامانه خلق دانش با بهره گیری از معارف اسلامی» رو معرفی می کنه که یه ساختار منظم برای تولید و مدیریت دانش آینده نگری بر اساس آموزه های قرآنیه.
آیه پژوهی: روشی نوین و منحصر به فرد
یکی از مهم ترین نوآوری های کتاب، معرفی «آیه پژوهی» به عنوان یه الگوی پژوهشی محوری و نوین تو آینده نگری الهیه. آیه پژوهی چیه؟ یعنی به جای اینکه فقط دنبال داده ها و روندهای مادی باشیم، بریم سراغ آیات قرآن و از دل اونها، الگوها، سنت های الهی و راهبردهای کلیدی برای فهم و ساختن آینده رو استخراج کنیم.
این روش نه فقط به ما یه دیدگاه الهی میده، بلکه به ما یاد میده چطور روش های رایج آینده پژوهی (مثل سناریوپردازی یا دلفی) رو تو این چارچوب فکری جدید به کار بگیریم. یعنی قرار نیست همه چیز رو بندازیم دور، بلکه قراره همه چیز رو تو یه ظرف جدید و با یه نگاه جدید استفاده کنیم. «آیه پژوهی» اینجا یه ابزار قدرتمند میشه که به ما کمک می کنه تا از سطحی نگری دوری کنیم و به عمق معارف قرآنی برای فهم آینده دست پیدا کنیم.
اینجا دیگه بحث صرفاً پیش بینی نیست، بحث «آینده اندیشی» از دیدگاه کسیه که برای جهان و انسان برنامه داره و ما می خوایم این برنامه رو کشف کنیم و باهاش هماهنگ بشیم.
نتیجه گیری و جمع بندی
کتاب «درآمدی بر آینده اندیشی قرآنی» واقعاً یه کار حسابی و فکر شده ست که می تونه راهگشای خیلی ها باشه؛ از دانشجوها و پژوهشگرها گرفته تا مدیران و حتی هرکسی که دوست داره آینده رو با یه نگاه عمیق تر و اصیل تر ببینه. مهم ترین کاری که این کتاب کرده، اینه که اول یه نقد محکم و منطقی به آینده پژوهی سکولار و غربی وارد کرده و نشون داده که این روش ها با همه جذابیت هاشون، اگه ریشه هاشون رو نشناسیم، ممکنه ما رو به بیراهه ببرن.
بعدش، یه کار اساسی و از پایه انجام داده و رفته سراغ قرآن تا یه سری مبانی فکری و باورهای محکم برای آینده اندیشی توحیدی ارائه بده. این ده باور بنیادین، واقعاً مثل ستون هایی می مونن که میشه یه ساختمان مستحکم آینده نگری رو روشون بنا کرد. معرفی الگوهای رفتاری قرآنی و بعدش ارائه یه روش پژوهشی کاملاً جدید به اسم «آیه پژوهی»، از نوآوری های مهم این کتابه که به ما یاد میده چطور با ابزار قرآن، آینده رو مطالعه و برایش برنامه ریزی کنیم.
این کتاب فقط یه تئوری نیست، بلکه یه نقشه راه برای اسلامی سازی علوم انسانیه، اونم تو یه حوزه حیاتی مثل آینده پژوهی. اگه دوست دارین دیدگاهتون رو نسبت به آینده متحول کنین و از این نگاه های صرفاً مادی و پیش بینی گرا فاصله بگیرین و با یه دید قرآنی، هم برای خودتون و هم برای جامعه تون آینده نگری کنین، حتماً پیشنهاد می کنم نسخه کامل این کتاب رو مطالعه کنین. ارزش این کتاب فراتر از یه خلاصه است و خوندن تمام و کمالش، دریچه های جدیدی رو به روی فکرتون باز می کنه.
مشخصات کتاب
| عنوان | توضیحات |
|---|---|
| نام کامل کتاب | درآمدی بر آینده اندیشی قرآنی (تدوین چارچوب شناختی-هنجاری آینده اندیشی بر پایه معارف و مفاهیم قرآنی) |
| نویسندگان | مهدی احمدیان، محمدمهدی ذوالفقارزاده |
| ناشر | انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی تهران |
| سال انتشار | ۱۳۹۸ |
| تعداد صفحات | حدود ۳۱۴ صفحه (بسته به چاپ) |
| شابک | ۹۷۸-۶۲۲-۶۳۵۰-۶۷-۹ |
| موضوع | علوم قرآنی، آینده پژوهی اسلامی، اسلامی سازی علوم |
آیا شما به دنبال کسب اطلاعات بیشتر در مورد "خلاصه کتاب درآمدی بر آینده اندیشی قرآنی | نکات کلیدی" هستید؟ با کلیک بر روی کتاب، ممکن است در این موضوع، مطالب مرتبط دیگری هم وجود داشته باشد. برای کشف آن ها، به دنبال دسته بندی های مرتبط بگردید. همچنین، ممکن است در این دسته بندی، سریال ها، فیلم ها، کتاب ها و مقالات مفیدی نیز برای شما قرار داشته باشند. بنابراین، همین حالا برای کشف دنیای جذاب و گسترده ی محتواهای مرتبط با "خلاصه کتاب درآمدی بر آینده اندیشی قرآنی | نکات کلیدی"، کلیک کنید.
