فرانسه، بدون خرید قبر حق ندارید بمیرید

در برخی شهرهای فرانسه، قانونی عجیب وجود داشت که می گفت تا قبل از خرید قبر، حق مردن ندارید. این قانون جنجالی در پی بحران کمبود فضای دفن اموات و برای مدیریت این مشکل بزرگ وضع شده بود. بیایید ببینیم ماجرا از چه قرار بود.

شاید فکر کنید داریم شوخی می کنیم یا یک داستان از دنیای فانتزی تعریف می کنیم. آخر مگر می شود مردن را ممنوع کرد؟ این جمله، یک شوخی تلخ بود که در بعضی از شهرهای زیبای فرانسه به واقعیت پیوست. بله، درست شنیدید! «فرانسه، بدون خرید قبر حق ندارید بمیرید» عنوانی بود که خیلی زود سرتاسر دنیا پیچید و همه را شوکه کرد. این قانون، فراتر از یک خبر عجیب، نمادی بود از چالش های عمیق شهری و اجتماعی که با آن دست و پنجه نرم می کردند. در این مقاله می خواهیم سری بزنیم به دل این ماجرا؛ ببینیم این قانون از کجا آمد، چه شهرهایی درگیرش شدند، چه سر و صدایی به پا کرد و آخر و عاقبتش چه شد.

خاستگاه یک ممنوعیت غیرقابل باور: بحران فضای گورستان

شاید بپرسید اصلا چه شد که کار به اینجا کشید؟ فرانسه، کشوری که به خاطر شهرسازی زیبا و مدیریت شهری پیشرفته اش معروف است، چطور به این نقطه رسید؟ راستش را بخواهید، مشکل اصلی، چیزی نبود جز کمبود جای خواب ابدی! بله، فضای دفن اموات در شهرهای فرانسه به یک بحران جدی تبدیل شده بود. جمعیت شهرها روز به روز بیشتر می شد، آپارتمان ها سر به فلک می کشیدند و خیابان ها شلوغ تر می شدند، اما گورستان ها همان جا در جای خودشان ثابت مانده بودند.

تصور کنید که شهر مدام در حال رشد و توسعه است، اما زمین های اطراف گورستان ها یا گران هستند یا از نظر قانونی اجازه گسترش به آن ها داده نمی شود. نتیجه چه می شود؟ شهرداری ها با کوهی از مشکلات مواجه می شوند. از یک طرف، تعداد فوت شدگان بیشتر و بیشتر می شود و از طرف دیگر، قبر جدیدی برای دفن آن ها در دسترس نیست. اینجاست که مقامات محلی، که معمولاً با مشکلات معمولی شهری سروکار دارند، مجبور می شوند دست به دامن راهکارهای خیلی خاص و عجیب شوند.

حالا این قانون ممنوعیت مرگ که در ابتدا خیلی شوکه کننده به نظر می رسید، در واقع چیز دیگری بود. هیچ کس نمی تواند جلوی مرگ را بگیرد، این یک واقعیت غیرقابل انکار است. اما آنچه شهرداران می خواستند ممنوع کنند، دفن اموات بدون برنامه ریزی قبلی و خرید قبر بود. یعنی می گفتند اگر می خواهید در این شهرها بمیرید، باید از قبل فکر جایتان را کرده باشید و یک قبر خریده باشید. این یک اقدام پیشگیرانه بود تا جلوی اشغال بی برنامه و بی حساب و کتاب فضای محدود گورستان ها را بگیرد.

شاید فکر کنید این مشکل فقط مختص فرانسه است، اما راستش را بخواهید، بحران کمبود فضای دفن اموات یک مشکل جهانی است. در بسیاری از شهرهای پرجمعیت دنیا، از توکیو تا هنگ کنگ و حتی برخی شهرهای آمریکای لاتین، با رویکردهای مختلفی این مشکل را مدیریت می کنند. مثلاً در بعضی جاها، گورستان های چندطبقه ساخته اند یا قبرهای اجاره ای و موقت رواج دارد. حتی کشورهای سردسیری مثل نروژ هم به خاطر شرایط خاص آب و هوایی، با مشکل دفن مواجه اند. اما آنچه در فرانسه رخ داد، به خاطر صراحت و البته لحن عجیبش، حسابی جنجال به پا کرد.

شهرهای پیشگام و داستان های تلخ و شیرینشان

وقتی اسم این قانون می آید، ناخودآگاه اسم چند شهر کوچک فرانسوی به ذهنمان می آید. شهرهایی که به خاطر این تصمیم عجیب، شهرت جهانی پیدا کردند. بیایید داستان هر کدام را بشنویم.

لاواندو (Le Lavandou): اولین پیشگام

اولین جرقه های این قانون، از شهر ساحلی و زیبای لاواندو در جنوب شرقی فرانسه زده شد. سال ۲۰۰۰ بود که «ژیل برناردی»، شهردار وقت این شهر، یک فرمان جنجالی صادر کرد: «ممنوعیت مرگ در لاواندو، مگر اینکه قبلاً قبر خود را خریده باشید!» دلیلش هم واضح بود: قبرستان قدیمی شهر دیگر جایی برای دفن نداشت و توسعه آن هم به خاطر موقعیت خاص شهر (بین دریا و کوه) غیرممکن بود.

شهردار برناردی در مصاحبه ای با کنایه گفت: این یک قانون پوچ است که به دلیل یک وضعیت پوچ وضع شده است. این جمله خودش گویای عمق بحران بود. واکنش ها به این قانون واقعاً دیدنی بود. از یک طرف مردم محلی که شوکه شده بودند و از طرف دیگر رسانه های جهانی که با اشتیاق این خبر عجیب را پوشش می دادند. برخی آن را شوخی می دانستند و بعضی دیگر به تمسخر آن پرداختند. اما برای مردم لاواندو، این یک مشکل واقعی بود.

کونو (Cugnaux): تکرار یک بحران

چند سال بعد، در سال ۲۰۰۷، نوبت به شهر کونو در جنوب غربی فرانسه رسید. اینجا هم شهردار با مشکل مشابهی مواجه بود: گورستان شهر پر شده بود و جای جدیدی برای دفن اموات نبود. این بار هم شهردار مجبور شد به همان راه حل عجیب لاواندو روی بیاورد و قانونی مشابه را تصویب کند. یعنی اگر می خواستی در کونو بمیری، اول باید برای خودت یک قبر دست و پا می کردی.

تجربیات مردم در این شهرها نشان می داد که این قانون چقدر می تواند در زمان سوگ و ناراحتی، بار روانی زیادی را به خانواده ها تحمیل کند. تصور کنید عزیزتان فوت کرده و شما علاوه بر غم از دست دادن، باید نگران این باشید که آیا جای دفنی هست یا نه! این وضعیت حسابی مردم را کلافه کرده بود و بحث های زیادی در مورد حقوق شهروندی و انسانی به راه انداخت.

سارپورنکس (Sarpourenx): رویکرد سختگیرانه تر

سال ۲۰۰۸، شهر سارپورنکس در جنوب غربی فرانسه، یکی دیگر از شهرهایی شد که به جمع «شهرهای ممنوعه مردن» پیوست. اینجا هم داستان تکراری بود: گورستان پر و نبود زمین برای گسترش. اما این بار، شهردار «ژرارد لانفور»، رویکردی کمی سختگیرانه تر در پیش گرفت. بعد از اینکه دادگاه محلی درخواست او برای خرید زمین های اطراف گورستان را رد کرد، شهردار دیگر چاره ای ندید جز اینکه حکم ممنوعیت مرگ را صادر کند.

تفاوت ماجرا در سارپورنکس اینجا بود که شهردار حتی تهدید کرد کسانی که این قانون را زیر پا بگذارند، به شدت مجازات خواهند شد! البته ناگفته نماند که این تهدید بیشتر جنبه نمادین و بازدارنده داشت و هیچ وقت کسی به خاطر مردن در این شهر مجازات نشد. چون اصلاً چطور می شود کسی را به خاطر یک امر طبیعی مجازات کرد؟ این قوانین بیشتر برای جلب توجه به یک مشکل جدی و فشار بر مقامات بالاتر برای پیدا کردن راه حل بود. این شهرها با این قوانین عجیب و غریب، ناخواسته به نمادی از بحران گورستان ها در شهرهای مدرن تبدیل شدند.

ژیل برناردی، شهردار لاواندو، در توصیف قانون ممنوعیت مرگ گفت: «این یک قانون پوچ است که به دلیل یک وضعیت پوچ وضع شده است.» این جمله، به خوبی عمق بحران و اجبار مقامات محلی را نشان می داد.

پیامدهای حقوقی، اخلاقی و اجتماعی این ممنوعیت

وقتی یک قانون تا این حد عجیب و در نگاه اول غیرانسانی وضع می شود، بدون شک سروصدای زیادی به پا می کند. قانون بدون خرید قبر حق ندارید بمیرید در فرانسه هم از این قاعده مستثنا نبود و پیامدهای حقوقی، اخلاقی و اجتماعی زیادی داشت که از جنبه های مختلف مورد بررسی قرار گرفت.

چالش های حقوقی

از نظر حقوقی، این قانون با بحث های جدی مواجه شد. بسیاری از حقوق دانان معتقد بودند که چنین قانونی، نقض آشکار حقوق اساسی فردی و حتی حق دفن و آرامش پس از مرگ است. چطور می توان کسی را از حق طبیعی خود برای مرگ در جایی که زندگی می کند، محروم کرد؟ آیا دولت می تواند در چنین مسائل شخصی و بنیادی ای دخالت کند؟ این سوالات، بحث های حقوقی فراوانی را در فرانسه و حتی در سطح بین المللی به راه انداخت. اینکه آیا این قوانین واقعاً جنبه اجرایی داشتند یا صرفاً یک اهرم فشار بودند، یکی از مهمترین چالش های حقوقی بود.

بحث های اخلاقی

از جنبه اخلاقی هم این قانون حسابی زیر سوال رفت. منتقدان می گفتند که این کار به نوعی تجاری سازی مرگ است. یعنی حتی برای یک امر طبیعی مثل مرگ هم باید از قبل پول پرداخت کنی و جای بخری. این موضوع، بار روانی زیادی روی دوش خانواده ها می گذاشت. در زمان سوگ و اندوه، خانواده ها باید به جای تمرکز بر عزاداری، درگیر پیدا کردن و خرید قبر می شدند که فشار اخلاقی زیادی به آن ها وارد می کرد. این نگاه، کاملاً با ارزش های انسانی و فرهنگی بسیاری از جوامع در تضاد بود.

بازتاب اجتماعی

این ممنوعیت، بازتاب اجتماعی گسترده ای داشت. در خود فرانسه، اعتراضات و مخالفت هایی از سوی مردم و نهادهای مدنی شکل گرفت. بسیاری از این قانون با طنز و کنایه برخورد می کردند و آن را دستمایه شوخی قرار می دادند. رسانه های جهانی هم با ولع به این خبر عجیب پرداختند و آن را به تیتر اول روزنامه ها و شبکه های خبری خود تبدیل کردند. این پوشش رسانه ای گسترده، فشار عمومی زیادی را بر دولت فرانسه و شهرهای درگیر وارد کرد تا راه حلی منطقی تر برای این مشکل پیدا کنند. این جنجال ها باعث شد که مقامات نتوانند به راحتی از کنار این موضوع بگذرند.

تحلیل واکنش نهادهای مدنی و حقوقی

نهادهای مدنی و حقوقی در فرانسه نقش مهمی در به چالش کشیدن این قوانین ایفا کردند. آن ها با بیان نگرانی ها و ایرادات حقوقی و اخلاقی، سعی کردند مسئولان را متقاعد کنند که این راه حل، نه پایدار است و نه انسانی. دادگاه های اداری هم در موارد مختلف، سعی کردند بین حقوق شهرداری ها برای مدیریت فضای شهری و حقوق اساسی شهروندان، تعادل برقرار کنند. این کشمکش ها، در نهایت به سمتی رفت که چاره ای جز بازنگری در این قوانین باقی نگذاشت.

پایان یک قانون عجیب: لغو و درس های آموخته

همان طور که انتظار می رفت، چنین قوانین بحث برانگیزی نمی توانستند برای همیشه دوام بیاورند. بعد از جنجال های فراوان و فشارهای عمومی و حقوقی، شهرهای لاواندو، کونو و سارپورنکس مجبور شدند به تدریج این قوانین را لغو کنند. دلیل اصلی لغو، غیرعملی بودن و البته نقض حقوق اساسی شهروندان بود. نمی شد تا ابد جلوی مرگ را گرفت یا مردم را به خاطر یک مسئله طبیعی مجازات کرد.

اما لغو این قوانین به این معنی نبود که مشکل اصلی، یعنی کمبود فضای دفن، حل شده باشد. بلکه مسئولان مجبور شدند به فکر راهکارهای جایگزین و پایدارتری باشند. مثلاً:

• قبرهای موقت یا اجاره ای: در این سیستم، قبرها برای مدت محدودی (مثلاً ۱۰ تا ۳۰ سال) اجاره داده می شوند و پس از اتمام دوره، استخوان ها به استخوان دان منتقل شده و قبر برای دفن جدید در دسترس قرار می گیرد.
• ترویج کرماسیون (سوزاندن جسد): سوزاندن جسد یکی از راه حل های اصلی برای کاهش نیاز به فضای دفن است که در بسیاری از کشورهای توسعه یافته رواج دارد.
• دفن عمودی یا گورستان های طبقاتی: استفاده بهینه از فضا با طراحی گورستان هایی که امکان دفن در چند طبقه را فراهم می کنند.
• برنامه ریزی شهری بهتر: در بلندمدت، تخصیص زمین های مناسب برای گسترش گورستان ها یا ایجاد گورستان های جدید در حاشیه شهرها، با در نظر گرفتن آینده نگری و رشد جمعیت.

این رویداد عجیب در فرانسه، درسی مهم برای همه دنیا بود. اینکه برنامه ریزی شهری فقط محدود به خیابان سازی و ساختمان سازی نیست، بلکه باید به همه ابعاد زندگی و مرگ شهروندان توجه کرد. بحران گورستان ها نشان داد که مدیریت پایدار منابع، حتی منابعی مثل زمین برای دفن اموات، چقدر حیاتی است و نیاز به رویکردهای خلاقانه، جامع و البته انسانی دارد.

نتیجه گیری: مرگ، زندگی و برنامه ریزی شهری

داستان فرانسه، بدون خرید قبر حق ندارید بمیرید شاید در نگاه اول شبیه به یک افسانه شهری یا جوک باشد، اما در واقعیت، از دل یک مشکل کاملاً واقعی و جدی درآمده بود. بحران کمبود فضای دفن، شهرهای کوچک فرانسه را به جایی رساند که مجبور شدند برای مدیریت اوضاع، دست به قوانین عجیب و غریبی بزنند. این قوانین، هرچند نتوانستند مشکل را به طور کامل حل کنند و در نهایت هم لغو شدند، اما باعث شدند تا چشم ها به روی چالش های عمیق تر برنامه ریزی شهری و مدیریت منابع باز شود.

در دنیای امروز که شهرها روز به روز شلوغ تر و پرجمعیت تر می شوند، مدیریت فضای شهری از هر زمان دیگری حیاتی تر است. باید راهکارهایی پیدا کنیم که هم نیازهای فعلی را پاسخگو باشند و هم به فکر نسل های آینده باشند؛ راهکارهایی که هم پایدار باشند و هم با کرامت انسانی در تضاد نباشند. در نهایت، مرگ هم بخشی از زندگی است و باید با احترام و تدبیر، برای آن برنامه ریزی کرد تا هیچ کس در زمان سوگ، دغدغه جای خواب ابدی عزیزش را نداشته باشد.