هزینه انجام قرارداد جعاله بر عهده کیست

به طور خلاصه، هزینه انجام قرارداد جعاله معمولاً بر عهده عامل (انجام دهنده کار) است، مگر اینکه در قرارداد جعاله صراحتاً جور دیگری توافق شده باشد. این اصل از ماهیت تعهد به نتیجه در جعاله نشأت می گیرد؛ یعنی عامل متعهد می شود تا کار را به نتیجه برساند و به طور پیش فرض، مسئولیت تأمین هزینه های مربوط به انجام آن کار با خود اوست.

قرارداد جعاله، یکی از آن دست قراردادهایی است که شاید اسمش کمتر به گوشمان خورده باشد، اما در زندگی روزمره و معاملات حقوقی، کاربرد زیادی دارد. از پیدا کردن یک شیء گمشده گرفته تا واسطه گری برای خرید و فروش ملک یا حتی گرفتن وام بانکی، جعاله می تواند راهگشا باشد. اما دقیقاً تکلیف هزینه هایی که در این مسیر پیش می آید، چیست؟ کی باید این هزینه ها را بپردازد؟ این سؤالات دغدغه خیلی هاست، هم برای کسی که سفارش کار را می دهد (جاعل) و هم برای کسی که قرار است آن کار را انجام دهد (عامل).

قرارداد جعاله: تعریف، ارکان و ماهیت حقوقی

بیایید اول ببینیم اصلاً جعاله یعنی چه. ماده ۵۶۱ قانون مدنی کشورمان، جعاله را اینطور تعریف کرده: «جعاله عبارت است از التزام شخصی به ادای اجرت معلوم در مقابل عملی اعم از اینکه طرف، معین باشد یا غیرمعین.» شاید این تعریف کمی حقوقی و رسمی به نظر برسد، اما به زبان ساده تر یعنی یک نفر (که به او می گویند جاعل) اعلام می کند که اگر کسی (که به او می گویند عامل) یک کار مشخص را انجام دهد، او در ازای آن کار، یک پاداش یا دستمزد مشخص (که به آن «جُعل» می گویند) به عامل می دهد.

مثال های ملموس از جعاله

برای اینکه بهتر این موضوع را درک کنید، به چند مثال ملموس توجه کنید:

• تصور کنید موبایلتان گم شده است و شما اعلام می کنید: هر کس موبایل مرا پیدا کند و برگرداند، ۲۰۰ هزار تومان مژدگانی دریافت می کند. اینجا شما جاعل هستید، پیدا کردن موبایل موضوع جعاله است و ۲۰۰ هزار تومان هم جُعل.
• یک آژانس املاک را در نظر بگیرید. شما به مشاور املاک می گویید: اگر خانه مرا با این قیمت بفروشی، فلان مقدار حق الزحمه به شما می دهم. در اینجا شما جاعل، مشاور عامل و فروش خانه موضوع جعاله است.
• شرکتی اعلام می کند: اولین تیمی که بتواند راه حلی برای فلان مشکل فنی ما پیدا کند، جایزه دریافت می کند. این هم یک نمونه از جعاله است.

ارکان و ماهیت جعاله

همانطور که از تعریف و مثال ها پیداست، جعاله چهار رکن اصلی دارد:

• جاعل: کسی که انجام کاری را درخواست می کند و وعده پاداش می دهد.
• عامل: کسی که آن کار را انجام می دهد.
• موضوع جعاله: کاری که قرار است انجام شود (مثل پیدا کردن گوشی، فروش خانه).
• جُعل: پاداش یا دستمزدی که جاعل متعهد می شود بپردازد.

نکته مهم در مورد ماهیت جعاله این است که یک عقد جایز است. یعنی هم جاعل و هم عامل، تا زمانی که کار به اتمام نرسیده، می توانند قرارداد را فسخ کنند و از آن منصرف شوند. البته این حق فسخ، شرایط و تبعاتی دارد که بعداً بیشتر به آن می پردازیم. از طرف دیگر، در جعاله، عامل به نتیجه متعهد می شود، نه صرفاً به انجام فعل. یعنی تا زمانی که نتیجه مطلوب حاصل نشود، عامل مستحق جُعل نیست.

تفاوت جعاله با عقود مشابه

شاید بپرسید جعاله چه فرقی با قراردادهایی مثل اجاره اشخاص یا وکالت دارد؟ تفاوت های کلیدی وجود دارد:

• اجاره اشخاص: در اجاره اشخاص، عامل (اجیر) معمولاً برای مدت زمان مشخصی یا انجام کار مشخصی به استخدام درمی آید و مزد (اجرت) او از پیش مشخص و قطعی است. اما در جعاله، جُعل فقط در صورت رسیدن به نتیجه پرداخت می شود و ممکن است عامل نامعین باشد.
• وکالت: در وکالت، وکیل برای انجام امور موکل، از او نمایندگی می گیرد و معمولاً متعهد به انجام یک فعل است، نه لزوماً به نتیجه. ضمن اینکه عقد وکالت می تواند عقد لازمی هم باشد، در حالی که جعاله اصولاً جایز است.
• پیمانکاری: قرارداد پیمانکاری اغلب برای پروژه های بزرگ با جزئیات زیاد استفاده می شود و معمولاً یک عقد لازم است. در حالی که جعاله انعطاف پذیری بیشتری دارد و می تواند برای کارهای کوچک تر و با تعهد به نتیجه استفاده شود.

جاعل و عامل: شناخت طرفین قرارداد جعاله

در هر قرارداد جعاله، ما دو طرف اصلی داریم که نقش های کاملاً متفاوتی ایفا می کنند. شناخت این دو نقش، یعنی «جاعل» و «عامل»، برای درک مسئولیت ها و حقوق هر کدام ضروری است.

جاعل کیست؟ حقوق و تکالیفش چیست؟

جاعل همان کسی است که درخواست انجام کاری را مطرح می کند و در ازای آن، وعده پاداش (جُعل) می دهد. در واقع، جاعل کارفرما یا سفارش دهنده کار در جعاله است.

• حقوق جاعل: اصلی ترین حق جاعل این است که اگر عامل کار را به سرانجام رساند و نتیجه مطلوب حاصل شد، آن نتیجه را تحویل بگیرد و تا قبل از آن، هیچ مبلغی را به عنوان جُعل پرداخت نکند. همچنین، جاعل حق فسخ قرارداد را دارد، البته با رعایت شرایط قانونی.
• تکالیف جاعل: مهم ترین تکلیف جاعل، پرداخت جُعل تعیین شده به عامل، پس از اتمام موفقیت آمیز کار است. جاعل باید در وعده خود صادق باشد و از عمل به تعهدش شانه خالی نکند. همچنین، جاعل باید برای قرارداد جعاله اهلیت داشته باشد؛ یعنی عاقل، بالغ و رشید باشد (یعنی محجور نباشد و بتواند در اموال خود تصرف کند).

عامل کیست؟ حقوق و تکالیفش چیست؟

عامل کسی است که کار مورد نظر جاعل را انجام می دهد تا بتواند جُعل را دریافت کند. عامل، در واقع، انجام دهنده یا مجری کار در جعاله است.

• حقوق عامل: حق اصلی عامل، دریافت جُعل پس از اتمام و تحویل موفقیت آمیز کار است. اگر جاعل قرارداد را فسخ کند و عامل بخشی از کار را انجام داده باشد، عامل مستحق دریافت اجرت المثل یا اجرت المسمی (بسته به قابل تجزیه بودن کار) خواهد بود.
• تکالیف عامل: عامل باید کار را طبق توافق و شرایط جعاله انجام دهد و به نتیجه مطلوب برساند. همان طور که گفتیم، تعهد عامل، تعهد به نتیجه است. عامل نسبت به مالی که جاعل برای انجام کار به او می دهد یا مالی که در حین انجام جعاله به دست می آورد (مثل مال گمشده)، مسئولیت امانی دارد و باید از آن مراقبت کند.

انواع جعاله و تأثیر آن بر عامل

جعاله می تواند به دو صورت کلی باشد:

• جعاله خاص: در این نوع، جاعل، انجام کار را به یک شخص خاص و معین می سپارد. مثلاً آقای احمدی! اگر خانه مرا فروختی، فلان مقدار به تو می دهم. در این حالت، فقط آقای احمدی می تواند عامل باشد.
• جعاله عام: در این نوع، جاعل، انجام کار را به هر کسی که بتواند آن را انجام دهد، وعده می دهد. مثلاً هر کس کیف مرا پیدا کند، ۲۰۰ هزار تومان پاداش دریافت می کند. اینجا هر کسی می تواند عامل باشد و اولین کسی که کار را انجام دهد، مستحق جُعل است.

در هر دو حالت، عامل باید اهلیت داشته باشد. با این حال، اگر کار توسط عامل سفیه یا صغیر (که به سن بلوغ نرسیده) انجام شود و آن کار دارای ارزش اقتصادی باشد، زحمت آن ها بی جواب نمی ماند و اجرت المثل (مزد متعارف) کارشان به ولی یا سرپرستشان پرداخت می شود.

مشارکت چند عامل

ممکن است یک کار جعاله را چند نفر با هم انجام دهند. در این صورت، اگر بین آن ها توافقی بر سر تقسیم جُعل نباشد، هر کدام به نسبت کاری که انجام داده اند، از جُعل سهم می برند. البته، اگر یکی از عاملین صرفاً قصد کمک به دیگری را داشته باشد و مجانی همکاری کند، عامل اصلی مستحق دریافت تمام جُعل است.

موضوع قرارداد جعاله: چه کاری می تواند جعاله شود؟

موضوع جعاله، یعنی همان کاری که جاعل از عامل می خواهد و در ازای آن پاداش می دهد. این کار باید ویژگی هایی داشته باشد تا قرارداد جعاله صحیح و معتبر باشد.

شرایط موضوع جعاله

موضوع جعاله باید دارای شرایط زیر باشد:

1. مشروعیت: کاری که قرار است انجام شود، باید قانونی و شرعی باشد. مثلاً جاعل نمی تواند برای حمل ونقل مواد مخدر یا مشروبات الکلی، جعاله تنظیم کند، چرا که این کار نامشروع است و قرارداد باطل خواهد بود.
2. عقلانیت: موضوع جعاله باید یک کار عقلانی و دارای ارزش باشد. کارهای بیهوده، عبث و بی ارزش که فایده منطقی ندارند، نمی توانند موضوع جعاله قرار بگیرند. مثلاً جاعل نمی تواند برای انجام ۱۰۰ رکعت نماز صبح به جای خودش، جعاله تنظیم کند (مگر در موارد خاص شرعی).
3. معلوم بودن (قابل تعیین بودن): لازم نیست که موضوع جعاله با تمام جزئیات ریز و دقیق مشخص شود، اما باید در حدی معلوم و قابل تعیین باشد که طرفین بدانند چه کاری را باید انجام دهند. اگر موضوع جعاله کاملاً مجهول و مبهم باشد و اصلاً نتوان آن را تشخیص داد، قرارداد باطل می شود.
4. عدم وجوب شرعی یا قانونی بر جاعل: کاری که جاعل از عامل می خواهد، نباید از جمله وظایفی باشد که خودش شرعاً یا قانوناً به انجام آن مکلف است. مثلاً جاعل نمی تواند برای انجام واجبات شرعی که بر عهده خودش است، جعاله ببندد.

اهمیت وضوح در تعیین موضوع

هرچند گفتیم نیازی به بیان جزئیات دقیق نیست، اما وضوح در تعیین موضوع جعاله اهمیت زیادی دارد. اگر کار بیش از حد کلی و مبهم باشد، ممکن است در آینده اختلافات زیادی بین جاعل و عامل به وجود بیاید. مثلاً به جای اینکه بگویید خانه ام را تعمیر کن، بهتر است بگویید کاشی های حمام و آشپزخانه را عوض کن و سقف را رنگ آمیزی کن. این وضوح، جلوی بسیاری از سوءتفاهم ها را می گیرد و به پایداری قرارداد کمک می کند.

نکته دیگر اینکه، اگر موضوع جعاله به گونه ای باشد که بتوان آن کار را چند بار تکرار کرد، همین که عامل یک بار آن کار را به اتمام برساند و تحویل دهد، کافی است و نیازی به تکرار چندباره آن ندارد، مگر اینکه در قرارداد به طور صریح، تکرار آن شرط شده باشد.

جُعل (مبلغ جعاله): نحوه تعیین و زمان استحقاق

«جُعل» همان پاداش، دستمزد یا حق الزحمه ای است که جاعل در قبال انجام کاری خاص به عامل می دهد. این مبلغ، قلب تپنده قرارداد جعاله است و نحوه تعیین و زمان پرداخت آن، اهمیت ویژه ای دارد.

تعریف و شرایط جُعل

جُعل می تواند به صورت نقدی، جنسی (مثلاً بخشی از خود مالی که پیدا شده) یا هر چیز باارزش دیگری باشد. مهم این است که جُعل، شرایط زیر را داشته باشد:

• معلوم بودن (حتی به صورت نسبی): جُعل باید معلوم و مشخص باشد. البته لازم نیست کاملاً دقیق و از ابتدا معین شده باشد؛ می تواند به صورت نسبی یا با تعیین یک فرمول مشخص شود. مثلاً نصف ارزش پولی دستبند گمشده یا ۱.۵ درصد قیمت فروش ملک (که در نمونه های رقبا هم بود) هم صحیح است. اگر جُعل کاملاً مجهول و نامعلوم باشد، قرارداد باطل خواهد بود.
• قابلیت تعیین: حتی اگر از ابتدا دقیقاً معلوم نباشد، باید قابل تعیین باشد. یعنی باید یک راه منطقی و مشخص برای محاسبه آن وجود داشته باشد.

نحوه تعیین جُعل

جاعل می تواند جُعل را به روش های مختلفی تعیین کند:

• مبلغ معین و دقیق: هر کس کیف مرا پیدا کند، پانصد هزار تومان به او می دهم.
• سهم مشاع یا نسبت: اگر ۵۰۰ کیلو گندم برایم آوردی، ۱۰۰ کیلو را به عنوان پاداش به تو می دهم یا اگر دستبندم را پیدا کردی، نصف ارزش پولی آن را به تو می دهم.
• مبلغی که کارشناس تعیین کند: این روش در کارهای تخصصی کاربرد دارد.

زمان استحقاق جُعل: کی عامل پولش را می گیرد؟

اصل کلی در قرارداد جعاله این است که عامل، زمانی مستحق دریافت جُعل می شود که کار را به طور کامل انجام داده و نتیجه مطلوب را به جاعل تحویل داده باشد. تا زمانی که این اتفاق نیفتاده باشد، عامل، حتی با وجود تلاش های فراوان، نمی تواند تمام جُعل را مطالبه کند.

اما اگر عامل بخشی از کار را انجام دهد و آن بخش به تنهایی دارای ارزش اقتصادی و قابل تفکیک باشد، در صورت فسخ قرارداد از سوی جاعل یا در موارد خاص دیگر، ممکن است عامل مستحق دریافت اجرت المثل یا اجرت المسمی آن بخش از کار باشد. مثلاً اگر قرار بوده ۱۰۰ متر از استخری کاشی کاری شود و عامل فقط ۵۰ متر را انجام داده، جاعل باید مزد همان ۵۰ متر را به او بپردازد.

اگر عامل بدون اطلاع از جعاله، کاری را انجام دهد (مثلاً کیفی را پیدا کند و بعداً متوجه شود جاعل برای آن مژدگانی تعیین کرده بود)، در این صورت هم پس از تحویل کیف، عامل مستحق دریافت اجرت المثل کار خود از جاعل خواهد بود.

تغییر مبلغ جُعل حین انجام کار

گاهی اوقات ممکن است جاعل در حین انجام کار تصمیم بگیرد مبلغ جُعل را تغییر دهد:

• افزایش جُعل: اگر جاعل قبل از اتمام کار، مبلغ جُعل را اضافه کند، باید بعد از اتمام کار، همان مبلغ افزایش یافته را بپردازد.
• کاهش جُعل: اگر جاعل قبل از اتمام کار، مبلغ جُعل را کم کند و عامل از این کاهش اطلاع نداشته باشد و کار را به اتمام برساند، عامل می تواند اجرت المثل کار خود را از جاعل مطالبه کند، به شرطی که اجرت المثل از مبلغ جدید کمتر نباشد.

مسئولیت پرداخت هزینه ها در قرارداد جعاله بر عهده کیست؟ (پاسخ تفصیلی)

حالا می رسیم به مهمترین بخش مقاله و پاسخ تفصیلی به سؤال اصلی: هزینه ها در قرارداد جعاله بر عهده کیست؟ این قسمت می تواند کمی پیچیده باشد، چون هزینه ها انواع مختلفی دارند و مسئولیت هر کدام ممکن است متفاوت باشد. اما نگران نباشید، موضوع را کاملاً شفاف و ساده برایتان باز می کنیم.

اصل کلی: هزینه های انجام عمل بر عهده عامل است، مگر اینکه…

طبق قانون و عرف حقوقی، اصل بر این است که هزینه های لازم برای انجام خودِ عمل (موضوع جعاله) اصالتاً بر عهده عامل است. چرا؟ چون عامل برای کسب جُعل (پاداش)، متعهد به رسیدن به یک نتیجه مشخص شده است. بنابراین، تمام تدارکات و هزینه هایی که باید انجام شود تا آن نتیجه حاصل گردد، جزء سرمایه گذاری عامل برای رسیدن به جُعل محسوب می شود.

استثنای مهم: اما این اصل کلی، یک مگر بزرگ دارد! مگر اینکه صراحتاً در قرارداد جعاله شرط دیگری شده باشد. این جمله طلایی را به خاطر بسپارید؛ قرارداد جعاله بسیار منعطف است و طرفین می توانند بر سر تقسیم هزینه ها به هر شکلی که توافق می کنند، عمل کنند.

تقسیم بندی و تحلیل انواع هزینه ها

برای روشن شدن موضوع، هزینه ها را به چند دسته تقسیم می کنیم:

۱. هزینه های مستقیم اجرای کار توسط عامل

این دسته شامل هزینه هایی می شود که عامل برای انجام دادن خودِ کاری که جاعل سفارش داده، متحمل می شود. مثلاً:

• خرید مواد اولیه: اگر موضوع جعاله ساختن چیزی است (مثلاً ساخت یک قطعه صنعتی)، هزینه خرید مواد لازم.
• ابزار و تجهیزات: اگر برای انجام کار به ابزار خاصی نیاز است (مثلاً برای تعمیرات)، هزینه تهیه یا اجاره آن.
• دستمزد نیروی کار کمکی: اگر عامل برای انجام کارش به کمک افراد دیگر نیاز داشته باشد، دستمزد آن ها.
• هزینه های اداری مربوط به روند انجام کار: مثلاً در جعاله برای اخذ یک مجوز یا پیگیری یک پرونده، هزینه های دفتری، پستی، کپی، عوارض جزئی مربوط به فرایند اداری که عامل باید بپردازد.

مسئولیت پرداخت: همانطور که گفتیم، این هزینه ها غالباً بر عهده عامل است. عامل با در نظر گرفتن این هزینه ها، مبلغ جُعل را محاسبه می کند یا می پذیرد. در نهایت، جُعل دریافتی، تمام این هزینه ها را جبران می کند. برای همین است که اهمیت دارد قبل از شروع کار، بر سر جُعل، به توافق کاملی برسید.

نکات مهم: برای جلوگیری از مشکلات مالی عامل در حین کار، طرفین می توانند در قرارداد بر سر تنخواه یا پیش پرداخت توافق کنند. یعنی جاعل، مبلغی را به عنوان پیش پرداخت به عامل بدهد تا عامل بتواند هزینه های اولیه را تأمین کند. این پیش پرداخت، از مبلغ نهایی جُعل کسر می شود.

۲. هزینه های مرتبط با جاعل (غیر از جُعل اصلی)

این هزینه ها ذاتاً مربوط به خودِ موضوع اصلی است و مستقل از عملی است که عامل انجام می دهد. مثلاً در جعاله فروش ملک:

• هزینه های انتقال سند: مثلاً حق الثبت، مالیات نقل و انتقال ملک و عوارض شهرداری مربوط به خود ملک، پس از انجام کار عامل و فروش ملک، این هزینه ها بر عهده جاعل (مالک) است. عامل فقط وظیفه فروش را داشته و این هزینه ها به او مربوط نیست، مگر اینکه در قرارداد توافق شده باشد که عامل این هزینه ها را از طرف جاعل می پردازد و بعداً تسویه می کنند.

مسئولیت پرداخت: این دسته از هزینه ها به طور طبیعی بر عهده جاعل است، چون مربوط به مالکیت یا وضعیت حقوقی خودِ موضوع جعاله است، نه عمل عامل.

۳. هزینه های نگهداری و امانی

اگر عامل برای انجام جعاله، مال یا وسیله ای را از جاعل دریافت کند (مثلاً ابزار یا مواد اولیه)، یا در حین انجام جعاله، مالی را پیدا کند (مثلاً مال گمشده)، مسئولیت امانی در قبال آن مال پیدا می کند.

مسئولیت پرداخت: هزینه های معقول و متعارف نگهداری از آن مال تا زمان تحویل به جاعل، بر عهده جاعل است. مثلاً اگر عامل سگ گمشده جاعل را پیدا کرده، هزینه غذای سگ تا زمان تحویل، بر عهده جاعل است. اما اگر مال به دلیل تقصیر، تعدی یا تفریط عامل (مثلاً بی دقتی یا استفاده نادرست) آسیب ببیند یا از بین برود، جبران خسارت بر عهده خود عامل است.

۴. هزینه های ناشی از فسخ قرارداد

همانطور که گفتیم، جعاله یک عقد جایز است و هر دو طرف تا قبل از اتمام کامل کار، حق فسخ دارند. اما فسخ، پیامدهایی برای هزینه ها دارد:

• فسخ از سوی جاعل: اگر جاعل کار را فسخ کند و عامل تا آن زمان بخشی از کار را انجام داده باشد:
  • اگر کار قابل تجزیه و تقسیم باشد (مثلاً کاشی کاری ۵۰ متر از ۱۰۰ متر)، جاعل باید اجرت المسمی (مبلغ توافق شده برای همان قسمت) عمل انجام شده را به عامل بپردازد.
  • اگر کار غیرقابل تجزیه باشد (مثلاً کشف یک چاه نفت)، جاعل باید اجرت المثل (مزد متعارف آن کار) را به عامل بپردازد.

  این اجرت، هزینه ای است که جاعل باید آن را بپردازد.

• فسخ از سوی عامل: اگر عامل خودش قرارداد را فسخ کند، معمولاً مستحق دریافت هیچ هزینه ای نیست، مگر اینکه توافق خاصی شده باشد یا کار انجام شده ارزش مستقل و قابل توجهی داشته باشد که در این صورت هم ممکن است اجرت المثل آن بخش را دریافت کند.

۵. هزینه های ناشی از ابطال یا انفساخ قرارداد

• ابطال: اگر قرارداد جعاله از ابتدا باطل باشد (مثلاً جُعل معلوم نباشد یا جاعل اهلیت نداشته باشد)، قرارداد از اساس بی اعتبار است و انگار هرگز وجود نداشته. در این حالت، هر پرداختی باید مسترد شود و عامل معمولاً نمی تواند هزینه هایی که برای انجام کار کرده را مطالبه کند، مگر در شرایط بسیار خاص و با اثبات غبن یا تقصیر جاعل.
• انفساخ: اگر قرارداد خود به خود منحل شود (مثلاً با فوت یا جنون یکی از طرفین)، وضعیت هزینه ها مانند فسخ است؛ یعنی اگر کار انجام شده قابل ارزیابی باشد، اجرت آن بخش باید پرداخت شود.

۶. هزینه های دادرسی و حل اختلاف

در صورتی که بین جاعل و عامل اختلاف پیش بیاید و کار به مراجع قضایی کشیده شود، هزینه دادرسی و پیگیری پرونده، طبق رأی دادگاه و قوانین مربوطه، بر عهده طرفی خواهد بود که در دعوا محکوم می شود.

اهمیت شرط بندی صریح در قرارداد: کلید جلوگیری از ابهام

همانطور که دیدید، مسئولیت پرداخت هزینه ها می تواند پیچیده باشد. بهترین و مطمئن ترین راه برای جلوگیری از هرگونه ابهام و اختلاف، این است که تمام جزئیات مربوط به هزینه ها را به صورت صریح و دقیق در متن قرارداد جعاله قید کنید.

مثلاً می توانید بندی اضافه کنید که:

«کلیه هزینه های مربوط به خرید مواد اولیه، ابزار و دستمزد نیروی کار کمکی برای اجرای موضوع جعاله (مثلاً نصب کاشی)، بر عهده عامل است و در مبلغ جُعل لحاظ گردیده است. اما هزینه های اداری مربوط به اخذ مجوزهای ساخت از شهرداری، بر عهده جاعل خواهد بود.»

با این کار، هم جاعل و هم عامل از ابتدا تکلیف خود را می دانند و احتمال بروز مشکلات حقوقی به حداقل می رسد. هر توافقی که در مورد هزینه ها دارید (مثلاً اینکه جاعل تنخواه بدهد یا همه هزینه ها بر عهده جاعل باشد)، حتماً و حتماً آن را در قرارداد بنویسید.

شرایط فسخ، ابطال و انفساخ قرارداد جعاله و اثر آن بر هزینه ها

هر قراردادی، از جمله جعاله، ممکن است به دلایل مختلفی به پایان برسد یا از اعتبار ساقط شود. درک مفاهیم فسخ، ابطال و انفساخ و تأثیر آن ها بر هزینه ها، برای طرفین قرارداد حیاتی است.

۱. فسخ (Termination): اختیار بر هم زدن قرارداد

همان طور که قبلاً گفتیم، قرارداد جعاله یک عقد جایز است. یعنی هم جاعل و هم عامل، هر زمان که بخواهند و تا قبل از اتمام کامل کار، حق فسخ قرارداد و بر هم زدن آن را دارند. این ویژگی، انعطاف پذیری زیادی به جعاله می دهد، اما تبعاتی هم دارد:

• فسخ از سوی جاعل: اگر جاعل تصمیم بگیرد قرارداد را فسخ کند، نمی تواند زحمت عامل را نادیده بگیرد. اگر عامل تا آن زمان بخشی از کار را انجام داده باشد:
  • اگر کار قابل تجزیه باشد (مثلاً ۷۰ متر از ۱۰۰ متر رنگ آمیزی شده)، جاعل باید اجرت المسمی (یعنی سهم توافق شده از جُعل برای آن بخش) را به عامل بپردازد.
  • اگر کار غیرقابل تجزیه باشد (مثلاً پیدا کردن یک گنج و عامل نصف راه را رفته)، جاعل باید اجرت المثل (مزد متعارف آن کار در عرف) را به عامل بدهد. این اجرت، هزینه ای است که جاعل باید تقبل کند.

  اگر جاعل قرارداد را فسخ کند و عامل از فسخ بی اطلاع باشد و کار را تمام کند، باز هم عامل فقط مستحق اجرت المثل کار خود است، نه تمام جُعل.

• فسخ از سوی عامل: اگر عامل خودش قرارداد را فسخ کند، معمولاً حق دریافت هیچ اجرتی ندارد، مگر اینکه کار انجام شده دارای ارزش مستقل باشد و طبق عرف، سزاوار اجرت المثل باشد یا در قرارداد توافق خاصی شده باشد.

محدود کردن حق فسخ: طرفین می توانند با گنجاندن شروط ضمن عقد، حق فسخ یک یا هر دو طرف را محدود کنند. مثلاً می توانند شرط کنند که اگر هر یک از طرفین بدون دلیل موجه فسخ کرد، باید خسارت بپردازد. این کار باعث محکم تر شدن قرارداد می شود.

۲. ابطال (Invalidation): بی اعتباری قرارداد از ابتدا

ابطال به این معناست که قرارداد از همان ابتدا (از زمان انعقاد) به دلیل وجود یک ایراد اساسی، باطل و بی اعتبار بوده و هیچ گونه اثر حقوقی از خود به جای نمی گذارد. مواردی که منجر به ابطال جعاله می شود، عبارتند از:

• مجهول بودن جُعل: اگر مبلغ پاداش (جُعل) کاملاً نامعلوم و غیرقابل تعیین باشد.
• عدم اهلیت جاعل: اگر جاعل در زمان عقد، عاقل، بالغ یا رشید نباشد.
• نامشروع بودن موضوع: اگر کاری که جاعل سفارش می دهد، غیرقانونی یا مخالف شرع باشد.
• نامعین بودن موضوع: اگر کاری که قرار است انجام شود، کاملاً مبهم و نامشخص باشد.

تبعات ابطال بر هزینه ها: در صورت ابطال قرارداد، هیچ یک از طرفین نمی توانند از یکدیگر مطالبه ای بابت اجرای قرارداد داشته باشند. به عبارتی، هر پرداختی باید مسترد شود و عامل نمی تواند هزینه هایی که برای انجام کار کرده را از جاعل مطالبه کند، چرا که از ابتدا قراردادی نبوده تا تعهدی ایجاد شود. البته استثنائاتی ممکن است وجود داشته باشد که نیاز به بررسی دقیق حقوقی دارد.

۳. انفساخ (Annulment): انحلال خود به خودی قرارداد

انفساخ به معنای انحلال خود به خودی قرارداد، بدون نیاز به اراده طرفین یا حکم دادگاه است. این حالت معمولاً در پی وقوع یک رویداد خاص رخ می دهد که ادامه قرارداد را غیرممکن می کند:

• فوت یا جنون یکی از طرفین: با فوت یا مجنون شدن جاعل یا عامل، قرارداد جعاله منفسخ می شود.
• تلف شدن موضوع جعاله: اگر موضوع کاری که قرار بوده انجام شود، از بین برود یا انجام آن ناممکن شود (مثلاً شیء گمشده ای که قرار بوده پیدا شود، کاملاً نابود شود).

وضعیت حق الزحمه و هزینه ها در صورت انفساخ: در صورت انفساخ، اگر عامل بخشی از کار را انجام داده باشد و آن بخش دارای ارزش مستقل و قابل ارزیابی باشد، مستحق اجرت المثل آن قسمت از کار خواهد بود. اما اگر با وجود تلاش، نتیجه مطلوبی به دست نیامده باشد که ارزش مستقل داشته باشد، هیچ اجرتی به عامل تعلق نمی گیرد.

به طور کلی، هم در فسخ و هم در انفساخ، وضعیت اجرت المثل یا اجرت المسمی برای کارهای انجام شده مطرح می شود که برای جاعل، نوعی هزینه محسوب می گردد.

نکات کلیدی برای تنظیم یک قرارداد جعاله مستحکم (با تأکید بر بند هزینه ها)

برای اینکه قرارداد جعاله شما، چه به عنوان جاعل و چه به عنوان عامل، یک قرارداد قوی و شفاف باشد و از بروز اختلافات احتمالی جلوگیری کند، رعایت چند نکته ضروری است. این نکات، به ویژه در مورد بند هزینه ها، اهمیت دوچندانی پیدا می کنند.

۱. وضوح و شفافیت در تعیین موضوع و جُعل

همان طور که قبلاً گفتیم، لازم نیست موضوع کار با جزئیات میکروسکوپی ذکر شود، اما باید در حدی روشن و واضح باشد که هیچ ابهامی در مورد چیستی و چگونگی کار باقی نماند. جُعل (مبلغ پاداش) هم باید به صورت معلوم یا حداقل قابل تعیین باشد. هر گونه ابهام در این دو مورد، می تواند قرارداد را باطل کند.

۲. ضرورت درج صریح و جزئی مسئولیت پرداخت تمامی هزینه ها

اینجا قلب ماجراست! برای جلوگیری از هر گونه اختلاف در آینده، به هیچ وجه از درج جزئیات مربوط به هزینه ها غافل نشوید. یک بند جامع در مورد مسئولیت پرداخت هزینه ها ایجاد کنید و در آن به وضوح مشخص کنید:

• کدام هزینه ها (مثلاً مواد اولیه، ابزار، دستمزد کارگر کمکی، هزینه های اداری مربوط به فرایند کار) بر عهده عامل است و جزئی از جُعل محسوب می شود؟
• کدام هزینه ها (مثلاً مالیات نقل و انتقال ملک، هزینه های سند رسمی) بر عهده جاعل است؟
• آیا جاعل موظف به پرداخت تنخواه یا پیش پرداخت به عامل هست؟ اگر بله، مقدار و نحوه تسویه آن چگونه است؟
• هزینه های نگهداری از مالی که عامل از جاعل دریافت کرده، به عهده کیست؟
• شرایط پرداخت خسارت یا جریمه در صورت تأخیر در انجام کار یا فسخ غیرموجه چگونه است؟

مثال: می توانید بنویسید: کلیه هزینه های مستقیم مربوط به تهیه و تأمین مصالح ساختمانی و دستمزد نیروهای اجرایی، بر عهده عامل است. با این حال، جاعل متعهد می شود مبلغ ۵۰ میلیون تومان را به عنوان تنخواه در ابتدای کار به عامل پرداخت نماید که این مبلغ در پایان از جُعل کسر خواهد شد. هزینه های عوارض شهرداری مربوط به مجوز پایان کار، پس از اتمام پروژه، بر عهده جاعل است.

۳. پیش بینی شرایط فسخ و نحوه تسویه حساب هزینه ها در آن حالت

با توجه به جایز بودن عقد جعاله، احتمال فسخ از سوی هر یک از طرفین وجود دارد. برای جلوگیری از ضرر و زیان، در قرارداد پیش بینی کنید که در صورت فسخ:

• آیا عامل مستحق اجرت المثل است؟ اگر بله، نحوه محاسبه آن چگونه خواهد بود؟
• آیا در صورت فسخ از سوی هر یک از طرفین، خسارت یا جریمه ای باید پرداخت شود؟

۴. اهمیت مشاوره حقوقی با وکیل متخصص

شاید این مهمترین نکته باشد. قبل از امضای هر قرارداد جعاله، به ویژه در مواردی که ارزش مالی بالایی دارد یا پیچیدگی حقوقی خاصی در آن دیده می شود، حتماً با یک وکیل متخصص یا مشاور حقوقی مجرب مشورت کنید. یک وکیل می تواند بندهای قرارداد را بررسی کند، از حقوق شما دفاع کند و به شما کمک کند تا یک قرارداد مستحکم و بدون ابهام تنظیم کنید.

۵. درج مدت قرارداد (در صورت لزوم)

اگرچه در جعاله لزومی به تعیین مدت نیست، اما در بسیاری از موارد، تعیین یک بازه زمانی مشخص برای انجام کار، به هر دو طرف کمک می کند تا با برنامه ریزی بهتری عمل کنند و از کشمکش های زمانی جلوگیری شود.

۶. نحوه حل اختلافات

پیش بینی مکانیزمی برای حل اختلاف، بسیار هوشمندانه است. می توانید شرط کنید که در صورت بروز اختلاف، ابتدا از طریق داوری حل وفصل شود یا به شورای حل اختلاف یا دادگاه مراجعه شود. این کار، روند رسیدگی به اختلافات را تسریع و ساده تر می کند.

با رعایت این نکات، می توانید با خیال راحت تری وارد قرارداد جعاله شوید و مطمئن باشید که هم حقوق شما محفوظ می ماند و هم وظایفتان به وضوح مشخص شده است.

نتیجه گیری

همانطور که در این مقاله به تفصیل توضیح دادیم، قرارداد جعاله با آن ماهیت جایز و تعهد به نتیجه، یکی از عقود پرکاربرد و منعطف در قانون مدنی ماست. پاسخ به سؤال اصلی ما یعنی هزینه انجام قرارداد جعاله بر عهده کیست، در حالت کلی و بدون توافق خاص، بر دوش عامل (انجام دهنده کار) است؛ این یعنی عامل باید هزینه های لازم برای به ثمر رساندن کاری که به او سپرده شده را متحمل شود تا بتواند در نهایت، جُعل (پاداش) خود را دریافت کند.

اما این یک قاعده کلی است و در دنیای واقعی قراردادها، همه چیز به توافقات طرفین برمی گردد. در واقع، شاه کلید جلوگیری از هرگونه اختلاف و ابهام در مورد مسئولیت هزینه ها در قرارداد جعاله، در گروی شفافیت و وضوح در متن قرارداد است. با گنجاندن بندهای صریح و دقیق در مورد تمام انواع هزینه ها – از هزینه های مستقیم اجرای کار و هزینه های جانبی گرفته تا هزینه های نگهداری و حتی وضعیت هزینه ها در صورت فسخ یا ابطال قرارداد – می توان جلوی بسیاری از سوءتفاهم ها را گرفت.

فرقی نمی کند شما در نقش جاعل باشید یا عامل؛ قبل از امضای هر قرارداد جعاله ای، به ویژه اگر ارزش مالی پروژه بالاست یا پیچیدگی های خاص خودش را دارد، حتماً از یک مشاور حقوقی یا وکیل متخصص کمک بگیرید. این کار نه تنها به شما کمک می کند تا یک قرارداد محکم و عادلانه تنظیم کنید، بلکه آرامش خاطر شما را در طول انجام کار تضمین می کند. فراموش نکنید، یک قرارداد خوب، پایه گذار یک همکاری موفق و بدون دردسر است.