تفسیر ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی

ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی، در مورد «مرور زمان تعقیب» صحبت می کنه؛ یعنی یه زمان بندی قانونی رو مشخص می کنه که اگه توی اون مدت، پیگیری یه جرم تعزیری انجام نشه یا به نتیجه نرسه، دیگه اون جرم قابل پیگیری قانونی نیست. این ماده کمک می کنه تا تکلیف پرونده ها روشن بشه و هم برای شاکی و هم متهم، بعد از یه مدت مشخص، زندگی از بلاتکلیفی دربیاد.

تو دنیای امروز، آشنایی با قوانین برای هر کسی لازم و حیاتیه. مخصوصاً وقتی پای مسائل کیفری و دادگاه وسط میاد، دونستن همین ریزه کاری ها می تونه تفاوت بزرگی تو سرنوشت یه پرونده ایجاد کنه. یکی از این موارد که خیلی هم مهمه و شاید کمتر کسی ازش خبر داشته باشه، بحث «مرور زمان» تو جرایم تعزیریه. مرور زمان، یه جورایی مثل یه ساعت شنی می مونه که زمان رو برای پیگیری یه جرم خاص می شمره. اگه این زمان تموم بشه و کارای لازم انجام نشده باشه، دیگه نمی شه اون جرم رو پیگیری کرد.

ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی دقیقاً اومده تا همین موضوع رو شفاف کنه و تکلیف مرور زمان تعقیب رو برای انواع جرایم تعزیری روشن کنه. این یعنی اگه خدای نکرده تو یه پرونده ای شاکی هستین یا متهم، باید بدونید که قانون چه فرصتی رو برای پیگیری اون جرم در نظر گرفته و چطور باید حواستون به این زمان بندی ها باشه. تو این مقاله، قراره با هم بند به بند این ماده رو بررسی کنیم، ببینیم چی می گه، چه تبصره هایی داره و اصلاً چرا وجودش این قدر مهمه. پس اگه دوست دارید بدونید که این مرور زمان چیه، چطور حساب میشه و چه تأثیری روی پرونده های کیفری داره، تا آخر این مطلب با من همراه باشید.

مرور زمان چیه و چرا تو قانون مهمه؟

شاید براتون سوال باشه که اصلاً «مرور زمان» یعنی چی؟ راستش، مرور زمان یه مفهوم حقوقیه که میگه اگه از زمان وقوع یه اتفاق حقوقی یا جرم، یه مدت خاصی بگذره و اقدام قانونی لازم انجام نشه، دیگه نمی شه اون رو پیگیری کرد یا حق مربوط بهش رو مطالبه کرد. حالا این اتفاق می تونه یه جرم باشه که باید تعقیب بشه، یا یه مجازات که باید اجرا بشه، یا حتی یه شکایت که باید مطرح بشه.

تو حقوق کیفری، ما سه نوع اصلی مرور زمان داریم:

1. مرور زمان تعقیب: یعنی یه جرم تا یه مدت مشخصی اگه پیگیری نشه، دیگه نمی شه متهم رو بابت اون جرم تحت تعقیب قرار داد. ماده ۱۰۵ دقیقاً به همین موضوع می پردازه.
2. مرور زمان صدور حکم: اگه پرونده ای بعد از تعقیب، تا یه مدت معینی به صدور حکم قطعی نرسه، دیگه نمی شه حکمی براش صادر کرد.
3. مرور زمان اجرای مجازات: اگه یه نفر محکوم بشه و حکم براش صادر بشه، ولی این حکم تا یه مدت مشخصی اجرا نشه، دیگه نمی شه اون مجازات رو اجرا کرد.

حالا چرا قانون گذار همچین چیزی رو پیش بینی کرده؟ فلسفه اش چیه؟

• آرامش اجتماعی: تصور کنید یه جرم سال ها پیش اتفاق افتاده و زندگی مردم به روال عادی برگشته. اگه هر زمان بشه پرونده های قدیمی رو دوباره باز کرد، آرامش اجتماعی به هم می خوره و هیچ وقت پرونده ها بسته نمیشه.
• حفظ حقوق متهم: کسی که سال ها پیش جرمی مرتکب شده، بعد از یه مدت، امکان دفاع از خودش کمتر میشه، شاید مدارکش از بین رفته باشه یا شهودش در دسترس نباشن. این قانون به نوعی از متهم در برابر پیگیری های بی مورد و طولانی مدت حمایت می کنه.
• کارایی سیستم قضایی: سیستم قضایی هم ظرفیت مشخصی داره. اگه قرار باشه پرونده های خیلی قدیمی که شواهدشون هم کمرنگ شده رو پیگیری کنه، از رسیدگی به پرونده های جدید و مهم تر باز می مونه.
• فراموشی و بخشش: گاهی اوقات، گذر زمان باعث میشه تا جامعه یا حتی خود بزه دیده، خاطره جرم رو فراموش کنه و میل به پیگیری و انتقام کمتر بشه. این به نوعی یه فرصت برای بخشش و بازگشت به زندگی عادیه.

پس می بینید که مرور زمان، فقط یه عدد و رقم نیست، بلکه یه فلسفه عمیق پشتش داره که هم به حفظ حقوق افراد کمک می کنه و هم به نظم و کارایی سیستم قضایی. تو بخش های بعدی، دقیق تر سراغ ماده ۱۰۵ میریم و می بینیم که چطور این فلسفه تو اون ماده نمود پیدا کرده.

ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی چی میگه؟ (متن کامل ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی)

قبل از اینکه وارد جزئیات و تفسیر ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی بشیم، بهتره اول متن کامل این ماده رو با هم بخونیم تا یه دید کلی ازش داشته باشیم. این ماده، پایه ی بحث ماست و تمام حرف های بعدی، بر اساس همین متن شکل می گیره. متن ماده ۱۰۵ دقیقاً اینه:

ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی: مرور زمان، در صورتی تعقیب جرایم موجب تعزیر را موقوف می کند که از تاریخ وقوع جرم تا انقضای مواعد زیر تعقیب نشده یا از تاریخ آخرین اقدام تعقیبی یا تحقیقی تا انقضای این مواعد به صدور حکم قطعی منتهی نگردیده باشد:

الف) جرایم تعزیری درجه یک تا سه با انقضای پانزده سال

ب) جرایم تعزیری درجه چهار با انقضای ده سال

پ) جرایم تعزیری درجه پنج با انقضای هفت سال

ت) جرایم تعزیری درجه شش با انقضای پنج سال

ث) جرایم تعزیری درجه هفت و هشت با انقضای سه سال.

تبصره ۱: اقدام تعقیبی یا تحقیقی، اقدامی است که مقامات قضایی در اجرای یک وظیفه قانونی از قبیل احضار، جلب، بازجویی، استماع اظهارات شهود و مطلعان، تحقیقات یا معاینه محلی و نیابت قضایی انجام می دهند.

تبصره ۲: در مورد صدور قرار اناطه، مرور زمان تعقیب از تاریخ قطعیت رای مرجعی که رسیدگی کیفری منوط به صدور آن است، شروع می شود.

این متن، قلب بحث ماست. حالا که متن رو با هم خوندیم، بریم سراغ تفسیر و باز کردن هر کدوم از این بندها و تبصره ها تا ببینیم هر کدوم دقیقاً چی میگن و چه تأثیری تو پرونده های واقعی دارن.

بند به بند ماده ۱۰۵ رو با هم بررسی کنیم (تفسیر جزء به جزء ماده ۱۰۵)

خب، حالا که متن ماده ۱۰۵ رو جلوی چشممون داریم، بیایید جزء به جزء و با زبانی ساده تر، به کنکاش توش بپردازیم. این ماده چند بخش اصلی داره که هر کدومش نیازمند توضیحه.

از کی شروع میشه؟ تاریخ وقوع جرم و آخرین اقدام تعقیبی یا تحقیقی

ماده ۱۰۵ از دو تا زمان مهم صحبت می کنه که نقطه شروع محاسبه مرور زمان هستن. اولیش تاریخ وقوع جرمه و دومیش تاریخ آخرین اقدام تعقیبی یا تحقیقی. بیایید ببینیم اینا یعنی چی:

• تاریخ وقوع جرم: شروع ساعت شنی

  اولین و بدیهی ترین نقطه شروع برای محاسبه مرور زمان، همون روزی هست که جرم اتفاق افتاده. اما همیشه این موضوع به این سادگی نیست و پیچیدگی های خودش رو داره:

  • جرایم آنی: یه سری جرایم مثل سرقت یا توهین، یهو اتفاق میفتن و همون لحظه هم تموم میشن. مثلاً یکی جیب بری می کنه و فرار می کنه. تاریخ وقوع جرم همین لحظه سرقته. تو این موارد، مشخص کردن تاریخ دقیق، معمولاً ساده تره و مرور زمان از همون تاریخ شروع میشه.
  • جرایم مستمر: این جرایم یه کم فرق دارن. یعنی یه رفتار مجرمانه برای یه مدت طولانی ادامه پیدا می کنه. مثلاً کسی یه ملکی رو بدون اجازه اشغال کرده و سال ها توش مونده (تصرف عدوانی مستمر). اینجا مرور زمان از کی شروع میشه؟ قانون میگه مرور زمان از زمانی شروع میشه که اون رفتار مجرمانه قطع میشه یا به عبارت دیگه، به پایان می رسه. تا وقتی جرم ادامه داره، ساعت شنی مرور زمان شروع به شمردن نمی کنه.
  • جرایم با نتیجه مؤخر: بعضی وقتا، جرم اتفاق میفته، اما نتیجه جرم یه مدت بعد معلوم میشه. مثلاً کسی مسموم میشه، ولی چند روز بعد فوت می کنه. تو این موارد، تاریخ وقوع جرم، زمانیه که نتیجه مجرمانه (مثلاً فوت) اتفاق افتاده.

• آخرین اقدام تعقیبی یا تحقیقی: ری ست کردن ساعت شنی

  حالا فرض کنید یه جرم اتفاق افتاده و مقامات قضایی هم شروع به پیگیری کردن. اگه پیگیری ها همین جور ادامه پیدا کنه، تکلیف مرور زمان چی میشه؟ ماده ۱۰۵ میگه اگه از تاریخ آخرین اقدام تعقیبی یا تحقیقی تا انقضای اون مواعدی که قانون گفته، پرونده به حکم قطعی نرسه، مرور زمان اعمال میشه. این یعنی هر بار که یه اقدام قانونی (که تو تبصره ۱ توضیحش رو میگیم) انجام میشه، ساعت شنی مرور زمان ری ست میشه و دوباره از صفر شروع به شمردن می کنه. این نکته خیلی مهمه و خیلی ها اشتباه متوجه میشن. منظور این نیست که اگه پرونده تا زمان مشخص به حکم قطعی نرسید، حتماً مرور زمان خورده. نه، مهم اینه که تو این فاصله، مدام اقدامات قانونی انجام شده باشه و پرونده رها نشده باشه.

چقدر طول میکشه؟ جدول مرور زمان بر اساس درجه جرایم تعزیری

همون طور که تو متن ماده ۱۰۵ دیدیم، مدت زمان مرور زمان برای جرایم مختلف، فرق می کنه. این تفاوت بر اساس درجه جرمه. می دونید که تو قانون مجازات اسلامی، جرایم تعزیری به هشت درجه تقسیم شدن که درجه یک، شدیدترین و درجه هشت، خفیف ترین مجازات رو داره. حالا بیایید ببینیم مرور زمان برای هر درجه چقدره:

درجه جرم تعزیری	حداقل و حداکثر مجازات	مدت مرور زمان تعقیب (ماده ۱۰۵)
درجه یک	حبس بیش از ۲۵ سال، جزای نقدی بیش از یک میلیارد ریال	۱۵ سال
درجه دو	حبس بیش از ۱۵ تا ۲۵ سال، جزای نقدی بیش از ۵۰۰ میلیون تا یک میلیارد ریال	۱۵ سال
درجه سه	حبس بیش از ۱۰ تا ۱۵ سال، جزای نقدی بیش از ۳۶۰ تا ۵۰۰ میلیون ریال	۱۵ سال
درجه چهار	حبس بیش از ۵ تا ۱۰ سال، جزای نقدی بیش از ۱۸۰ تا ۳۶۰ میلیون ریال	۱۰ سال
درجه پنج	حبس بیش از ۲ تا ۵ سال، جزای نقدی بیش از ۹۰ تا ۱۸۰ میلیون ریال	۷ سال
درجه شش	حبس بیش از ۶ ماه تا ۲ سال، جزای نقدی بیش از ۶۰ تا ۹۰ میلیون ریال	۵ سال
درجه هفت	حبس از ۹۱ روز تا ۶ ماه، جزای نقدی بیش از ۳۰ تا ۶۰ میلیون ریال	۳ سال
درجه هشت	حبس تا ۳ ماه، جزای نقدی تا ۳۰ میلیون ریال، شلاق تا ۳۰ ضربه	۳ سال

تفسیر بندها با مثال های عملی:

• بند الف (درجه یک تا سه – ۱۵ سال): فرض کنید یه کلاهبرداری کلان (که مجازاتش تو درجه سه قرار می گیره) اتفاق افتاده. اگه از تاریخ وقوع این کلاهبرداری یا از تاریخ آخرین اقدام قانونی، ۱۵ سال بگذره و حکم قطعی صادر نشده باشه، دیگه نمیشه اون فرد رو به جرم کلاهبرداری تحت تعقیب قرار داد.
• بند ب (درجه چهار – ۱۰ سال): مثلاً یه جعل سند مهم، ممکنه تو این درجه قرار بگیره. اگه تو ۱۰ سال پرونده به نتیجه نرسه، مرور زمان شاملش میشه.
• بند پ (درجه پنج – ۷ سال): فرض کنید یه نفر به خاطر یه توهین یا افترا با مجازات حبس درجه پنج، تحت تعقیب قرار گرفته. اگه هفت سال بگذره و پرونده به حکم قطعی نرسه، مرور زمان تعقیب اعمال میشه.
• بند ت (درجه شش – ۵ سال): مثلاً یه دعوای ساده یا تخریب مال دیگری که مجازاتش تو درجه شش باشه. اگه ۵ سال بگذره، دیگه پیگیری نمیشه.
• بند ث (درجه هفت و هشت – ۳ سال): اینا جرایم سبک تری هستن مثل تخلفات رانندگی خاص یا مجازات های مالی کوچک تر. برای اینا، سه سال زمان در نظر گرفته شده.

پس، درجه جرم تعیین کننده ی اصلی مدت مرور زمانه. وکیل یا مشاور حقوقی شما می تونه با توجه به نوع جرم، درجه اون رو تشخیص بده و مدت مرور زمان رو محاسبه کنه.

چی مرور زمان رو قطع می کنه؟ تبصره ۱ ماده ۱۰۵ (اقدامات تعقیبی یا تحقیقی قاطع مرور زمان)

گفتیم که مرور زمان مثل یه ساعت شنی می مونه که داره زمان رو می شماره. حالا یه سری اقدامات هستن که اگه انجام بشن، این ساعت شنی رو ری ست می کنن. یعنی چی؟ یعنی زمان مرور زمان از اول شروع به شمردن می کنه. به این اقدامات میگن اقدامات قاطع مرور زمان. تبصره ۱ ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی دقیقاً این اقدامات رو توضیح میده:

تبصره ۱: اقدام تعقیبی یا تحقیقی، اقدامی است که مقامات قضایی در اجرای یک وظیفه قانونی از قبیل احضار، جلب، بازجویی، استماع اظهارات شهود و مطلعان، تحقیقات یا معاینه محلی و نیابت قضایی انجام می دهند.

یعنی هر بار که قاضی، بازپرس، دادستان یا هر مقام قضایی دیگه ای، تو چارچوب وظایف قانونی اش یکی از این کارا رو انجام بده، مرور زمان قطع میشه. بیایید چند تا مثال بزنیم:

• احضار: تصور کنید شاکی از یه نفر شکایت کرده و دادسرا برای متهم احضاریه می فرسته که تو دادسرا حاضر بشه. همین فرستادن احضاریه، یه اقدام تعقیبیه و باعث میشه مرور زمان قطع و از نو شروع بشه.
• جلب: اگه متهم با احضاریه حاضر نشه و دستور جلبش صادر بشه، این هم یه اقدام قاطعه.
• بازجویی: وقتی متهم توسط بازپرس یا دادیار بازجویی میشه، این هم مرور زمان رو قطع می کنه.
• استماع شهود و مطلعان: اگه شاهدها یا کسایی که از ماجرا خبر دارن، به دادگاه دعوت بشن و شهادت بدن، این اقدام هم قاطعه.
• تحقیقات محلی: گاهی اوقات برای روشن شدن ابعاد جرم، قاضی دستور تحقیقات محلی میده. این تحقیقات هم مرور زمان رو قطع می کنه.
• نیابت قضایی: وقتی یه دادگاه از دادگاه دیگه تو یه شهر دیگه می خواد یه کار قانونی براش انجام بده (مثلاً متهم رو جلب کنه یا از یه شاهد تحقیق کنه)، بهش میگن نیابت قضایی. این نیابت هم مرور زمان رو قطع می کنه.

نکته مهم اینجاست که این اقدامات باید رسمی و قانونی باشن. یعنی اگه خود شاکی بره دنبال متهم یا به صورت غیررسمی باهاش صحبت کنه، این ها به هیچ وجه مرور زمان رو قطع نمی کنن. فقط اقدامات رسمی مقامات قضایی هستن که این تأثیر رو دارن.

قرار اناطه یعنی چی و چطور روی مرور زمان اثر میذاره؟ تبصره ۲ ماده ۱۰۵

حالا رسیدیم به تبصره ۲ ماده ۱۰۵ که در مورد «قرار اناطه» صحبت می کنه. شاید اسمش یه خورده عجیب به نظر بیاد، ولی مفهومش اصلاً پیچیده نیست. بیایید با هم ببینیم این قرار اناطه چیه و چه ربطی به مرور زمان داره.

تبصره ۲: در مورد صدور قرار اناطه، مرور زمان تعقیب از تاریخ قطعیت رای مرجعی که رسیدگی کیفری منوط به صدور آن است، شروع می شود.

مفهوم قرار اناطه:

گاهی وقتا یه پرونده کیفری، حل و فصلش بستگی به حل شدن یه موضوع دیگه تو یه دادگاه دیگه داره. مثلاً:

• یه نفر متهم به فروش مال غیره (جرم کیفری)، اما اول باید مشخص بشه که اصلاً صاحب اصلی اون مال کیه و آیا واقعاً بهش تعلق داشته یا نه (موضوع حقوقی در دادگاه حقوقی).
• یا مثلاً یکی متهم به هتک حرمت یه محل خصوصی شده، اما دادگاه اول باید تو دادگاه خانواده تشخیص بده که آیا اون محل واقعاً منزل شاکی بوده یا نه.

تو اینجور موارد، قاضی دادگاه کیفری نمی تونه بدون اینکه تکلیف اون موضوع فرعی (حقوقی، خانواده و…) مشخص بشه، حکم بده. پس چی کار می کنه؟ یه قرار اناطه صادر می کنه. اناطه یعنی معلق نگه داشتن یا وابسته کردن. با صدور این قرار، رسیدگی به پرونده کیفری به صورت موقت متوقف میشه تا تکلیف موضوع فرعی تو دادگاه صالح (مثلاً دادگاه حقوقی) روشن بشه.

تأثیر قرار اناطه روی مرور زمان:

حالا برگردیم به مرور زمان. اگه پرونده کیفری با قرار اناطه متوقف شده باشه، آیا ساعت شنی مرور زمان داره می شماره؟ تبصره ۲ خیلی واضح میگه نه. این تبصره میگه که تو این شرایط، مرور زمان تعقیب از تاریخ قطعیت رأی اون مرجعی که موضوع کیفری بهش وابسته بوده (مثلاً دادگاه حقوقی) شروع میشه. یعنی تا وقتی که تکلیف موضوع فرعی تو اون دادگاه دیگه معلوم نشده و رأی اون دادگاه قطعی نشده، اصلاً مرور زمان برای جرم کیفری شروع به محاسبه نمیکنه.

یه مثال واضح تر:

تصور کنید علی از رضا به اتهام کلاهبرداری شکایت کرده. اما رضا میگه این مال از اول هم برای علی نبوده و خودش صاحبشه. دادگاه کیفری نمی تونه بدون اینکه مشخص بشه مال واقعاً برای کی بوده، در مورد کلاهبرداری رضا حکم بده. پس یه قرار اناطه صادر می کنه و رسیدگی رو موقتاً متوقف می کنه و می گه اول برید تو دادگاه حقوقی تکلیف مالکیت رو روشن کنید. تا وقتی که دادگاه حقوقی حکم قطعی نده که مالک مال کیه، مرور زمان برای اتهام کلاهبرداری رضا شروع به محاسبه نمی کنه. به محض اینکه رأی دادگاه حقوقی قطعی شد (مثلاً مشخص شد مال برای علی بوده)، حالا ساعت شنی مرور زمان برای کلاهبرداری رضا شروع به شمردن می کنه.

این تبصره برای اینه که کسی به خاطر معطل موندن پرونده تو یه دادگاه دیگه، دچار مشکل مرور زمان نشه.

یه قدم فراتر: نکات کلیدی و ارتباط ماده ۱۰۵ با بقیه قوانین

ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی، تنها جزیره حقوقی نیست و با بقیه مواد و قوانین ارتباط تنگاتنگی داره. علاوه بر این، یه سری نکات مهم دیگه هم هستن که دونستن شون خالی از لطف نیست.

مرور زمان یه قانون امریه (ماهیت آمره بودن مرور زمان)

تو حقوق، بعضی قوانین امریه هستن و بعضی تکمیلی. قوانین امریه یعنی هرچقدر هم شاکی یا متهم نخوان، قاضی باید اون قانون رو اجرا کنه. مرور زمان دقیقاً یه قانون امریه است. یعنی چی؟

این یعنی حتی اگه متهم یا وکیلش درخواست اعمال مرور زمان رو نکرده باشن یا حتی ندونن که پرونده مشمول مرور زمان شده، قاضی موظفه خودش این موضوع رو تشخیص بده و اگه شرایطش فراهم بود، قرار موقوفی تعقیب رو صادر کنه. به عبارت دیگه، اراده طرفین تو اعمال مرور زمان بی تأثیره و قاضی باید به وظیفه قانونی خودش عمل کنه. این موضوع نشون دهنده اهمیت مرور زمان در نظم عمومی و اصول کلی دادرسیه.

تکلیف حق و حقوق خصوصی چی میشه؟ (مرور زمان و حقوق خصوصی)

خیلی ها ممکنه فکر کنن اگه یه پرونده کیفری مشمول مرور زمان شد و دیگه کسی رو به خاطرش تحت تعقیب قرار ندادن، پس دیگه هیچ کاری نمیشه کرد و حقوق شاکی از بین رفته. اما اینطور نیست! قانون ما خیلی هوشمندانه این موضوع رو پیش بینی کرده.

ماده ۱۱ قانون آیین دادرسی کیفری به صراحت میگه که موقوف شدن تعقیب کیفری (یعنی پرونده مشمول مرور زمان بشه و دیگه پیگیری نشه)، مانع از استیفای حقوق مدعی خصوصی نیست. یعنی چی؟

یعنی اگه کسی به خاطر یه جرمی به شما خسارت زده، حتی اگه پرونده کیفری اش به خاطر مرور زمان بسته بشه، شما همچنان می تونید برای جبران خسارت خودتون، تو دادگاه حقوقی شکایت کنید. مثلاً اگه یه نفر از شما کلاهبرداری کرده و پرونده کیفری کلاهبرداریش مشمول مرور زمان شده، شما هنوز هم می تونید با طرح دعوای حقوقی، پولتون رو از اون شخص پس بگیرید. این یه نکته خیلی مهم برای کساییه که فکر می کنن با مرور زمان، همه حقوقشون از دست رفته.

مرور زمان تعقیب، شکایت و اجرای مجازات: چه فرقی دارن؟ (ارتباط با مواد ۱۰۶ و ۱۰۷)

همون طور که اول بحث اشاره کردیم، مرور زمان انواع مختلفی داره. حالا که ماده ۱۰۵ رو خوب شناختیم (مرور زمان تعقیب)، بیایید یه نگاهی هم به دو نوع دیگه و ارتباطشون با ماده ۱۰۵ بندازیم:

• ماده ۱۰۶: مرور زمان شکایت

  این ماده برای جرایم قابل گذشت (مثل توهین، افترا، خیانت در امانت و…) هست. تو این جرایم، اگه شاکی ظرف یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم، شکایت نکنه، حق شکایت کیفریش از بین میره. اما نکته مهم تبصره ماده ۱۰۶ هست که میگه: اگه قبل از اینکه یک سال تموم بشه یا قبل از اینکه اصلاً شاکی از جرم خبردار بشه، مدت زمان مرور زمان تعقیب (یعنی همون مواعد ماده ۱۰۵) تموم شده باشه، دیگه شاکی نمی تونه شکایت کنه. یعنی مرور زمان تعقیب (ماده ۱۰۵) بر مرور زمان شکایت (ماده ۱۰۶) ارجحیت داره.

  مثلاً اگه یه جرم قابل گذشت درجه شش (مرور زمان تعقیبش ۵ سال) اتفاق افتاده و شاکی تا ۴ سال خبر نداشته، بعد از ۴ سال خبردار میشه و می خواد شکایت کنه، اینجا دیگه نمی تونه چون همون ۵ سال تعقیب (از تاریخ وقوع جرم) تموم شده. اما اگه بعد از ۶ ماه خبردار میشد، تا ۶ ماه دیگه (کامل شدن یک سال) فرصت داشت شکایت کنه.

• ماده ۱۰۷: مرور زمان اجرای مجازات

  این ماده مربوط به زمانیه که دیگه حکم قطعی صادر شده و باید اجرا بشه. مرور زمان اجرای مجازات، مدت زمانش بیشتر از مرور زمان تعقیبه. مثلاً برای جرایم درجه یک تا سه، مرور زمان تعقیب ۱۵ ساله، اما مرور زمان اجرای مجازات ۲۰ ساله. چرا؟ چون وقتی حکم قطعی صادر شده، مجرمیت فرد ثابت شده و منطقیه که فرصت بیشتری برای اجرای عدالت در نظر گرفته بشه. پس این دو تا رو با هم اشتباه نگیرید.

چه جرایمی مشمول مرور زمان نمیشن؟ (ماده ۱۰۹)

حالا یه سوال مهم دیگه: آیا مرور زمان شامل همه جرایم میشه؟ پاسخ قاطعانه خیر هست. ماده ۱۰۹ قانون مجازات اسلامی به وضوح یه سری جرایم رو استثنا کرده و گفته که این جرایم، هرگز مشمول مرور زمان تعقیب، صدور حکم و اجرای مجازات نمیشن. یعنی این پرونده ها هر وقت و هر زمان، قابل پیگیری و اجرا هستن. این جرایم شامل موارد زیر میشن:

• جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور:

  این جرایم که مستقیماً با حفظ نظام و کیان کشور در ارتباطن، به هیچ وجه مشمول مرور زمان نمیشن. مثل جاسوسی، اقدام علیه امنیت ملی، محاربه و… اهمیت این جرایم به قدری بالاست که قانون گذار هیچ گونه محدودیت زمانی رو برای پیگیریشون در نظر نگرفته.

• جرایم اقتصادی شامل کلاهبرداری و جرایم موضوع تبصره ماده ۳۶ این قانون با رعایت مبلغ مقرر در آن ماده:

  جرایم اقتصادی، مخصوصاً اگه کلان باشن، هم مستثنی شدن. اما اینجا یه شرط داره: مبلغ مقرر در تبصره ماده ۳۶ قانون مجازات اسلامی. طبق این تبصره، اگه میزان مال موضوع جرم (تو کلاهبرداری و جرایم مشابه مثل رشوه، ارتشاء و…) یکصد و چهل میلیون تومان یا بیشتر باشه، مشمول مرور زمان نمیشه. اما اگه کمتر از این مبلغ باشه، ممکنه مشمول مرور زمان بشه. این برای اینه که فسادهای اقتصادی بزرگ قابل پیگیری باشن و به خاطر مرور زمان رها نشن.

• جرایم موضوع قانون مبارزه با مواد مخدر:

  جرایم مربوط به مواد مخدر، از قاچاق گرفته تا توزیع و مصرف، به دلیل آثار مخرب اجتماعی و آسیب های جدی که به جامعه وارد می کنن، از شمول مرور زمان خارج شدن. این هم یه سیاست جنایی برای مبارزه قاطع با این نوع جرایمه.

پس، اگه با یکی از این جرایم سروکار دارید، باید بدونید که بحث مرور زمان برای اون ها معنی نداره.

مرور زمان تو فقه اسلامی (مرور زمان از منظر فقه اسلامی)

قانون مجازات اسلامی ما بر اساس فقه اسلامی نوشته شده. تو فقه، موضوع مرور زمان، مخصوصاً برای حقوق الناس (حقوق مردم) یه بحث جدیه. به طور کلی، تو فقه ما مرور زمان اون طور که تو حقوق غربی هست و مطلقاً باعث سقوط حق میشه، به اون شکل پذیرفته نشده.

مثلاً تو بحث دیه (خون بها)، صرف گذشت زمان باعث نمیشه که حق دیه از بین بره و جانی (کسی که جرم رو مرتکب شده) همیشه موظف به پرداخت دیه به صاحبان حق هست، مگر اینکه بشه با دلایل محکمه پسند، ثابت کرد که صاحبان حق خودشون از این حق اعراض (چشم پوشی) کردن. یعنی با اینکه می دونستن حق دارن، عمداً و با میل خودشون، برای مدت طولانی دنبالش نرفتن و این نشون میده که دیگه این حق رو نمی خوان. پس، فقه به این سادگی ها حق مردم رو با گذشت زمان از بین نمی بره و فقط در شرایط خاصی که اعراض ثابت بشه، ممکنه حق ساقط بشه.

این نگاه فقهی، نشون میده که در برخی موارد، تأکید بر احقاق حق و عدالت، قوی تر از ملاحظات مربوط به نظم و آرامش بعد از گذشت زمانه.

تجربه از دل پرونده ها (رویه های قضایی و دکترین حقوقی)

حرف زدن از قانون و ماده و تبصره یه بحثه، اما اینکه این قوانین تو دادگاه ها چطور اجرا میشن و قاضی ها چطور تفسیرشون می کنن، یه بحث دیگه. تو سیستم قضایی ما، رویه های قضایی و دکترین (نظرات حقوقدانان بزرگ) نقش خیلی مهمی تو تفسیر و اجرای قوانین دارن.

مثلاً یکی از چالش های همیشگی تو اعمال ماده ۱۰۵، تشخیص تاریخ آخرین اقدام تعقیبی یا تحقیقی بوده. گاهی وقتا یه نامه اداری ساده یا یه اقدام داخلی دادسرا که به متهم ابلاغ نشده، محل بحث بوده که آیا این ها مرور زمان رو قطع می کنن یا نه. رویه قضایی و نظرات مشورتی اداره حقوقی قوه قضائیه معمولاً بر این تأکید دارن که اقدامی قاطع مرور زمانه که به منظور تعقیب جرم انجام شده باشه و آثار حقوقی داشته باشه و معمولاً باید جنبه ابلاغی یا اجرایی داشته باشه.

یه مثال دیگه: تو جرایم مستمر، تشخیص دقیق زمان انقطاع رفتار مجرمانه همیشه ساده نیست. مثلاً یه نفر متهم به تصرف عدوانی مستمره، از کی باید مرور زمانش رو حساب کنیم؟ از روزی که وارد ملک شده یا از روزی که از ملک خارج شده؟ رویه قضایی معمولاً تاریخ خروج از ملک یا پایان رفتار مجرمانه رو مبدأ محاسبه می دونه. این نشون میده که هرچند قانون واضحه، اما تو موقعیت های عملی، ممکنه تفسیرهای متفاوتی وجود داشته باشه که آگاهی ازشون خیلی مهمه.

گاهی هم این اتفاق میفته که یه پرونده به دلیل مرور زمان موقوف میشه، اما شاکی خصوصی اصرار داره که متهم رو به سزای عملش برسونه. اینجا همون طور که گفتیم، قاضی موظفه مرور زمان رو اعمال کنه، ولی همزمان به شاکی یادآوری میشه که می تونه برای جبران ضرر و زیان خودش، از طریق دادگاه حقوقی اقدام کنه. این قضیه رو بارها و بارها تو پرونده های مختلف دیدیم.

پس می بینید که دونستن صرف متن ماده کافی نیست؛ باید با نحوه اجرای اون تو دادگاه ها و نظرات حقوقی هم آشنا باشیم تا بتونیم بهترین تصمیم رو بگیریم.

نتیجه گیری

خب، با هم یه سفر کامل رو تو دل ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی داشتیم. فهمیدیم که «مرور زمان تعقیب» چیه و چطور مثل یه ساعت شنی عمل می کنه که اگه زمانش بگذره، دیگه نمیشه یه سری جرایم رو پیگیری کرد. این ماده، نه تنها تکلیف پرونده ها رو روشن می کنه، بلکه به آرامش اجتماعی و حفظ حقوق متهم هم کمک می کنه.

با جزئیات مواعد مرور زمان برای هر درجه از جرایم تعزیری آشنا شدیم و فهمیدیم که چطور اقدامات قضایی مثل احضار و بازجویی، می تونن این ساعت شنی رو «ری ست» کنن. همچنین دیدیم که «قرار اناطه» چطور می تونه شروع محاسبه مرور زمان رو عقب بندازه و چطور بعضی جرایم مثل جرایم امنیتی و مواد مخدر، اصلاً مشمول مرور زمان نمیشن. یادمون نره که مرور زمان کیفری، مانع از پیگیری حقوق خصوصی تو دادگاه های حقوقی نیست.

دونستن این نکات، هم برای وکلا و حقوقدانان و هم برای افراد عادی که ممکنه به هر دلیلی درگیر پرونده های کیفری بشن، مثل یه چراغ راه می مونه. با آگاهی از این ماده و تبصره هاش، می تونید بهتر از حقوق خودتون دفاع کنید و با چشم بازتر، قدم بردارید. امیدوارم این توضیحات، پیچیدگی های این ماده رو براتون ساده تر و قابل فهم تر کرده باشه و حالا دید بهتری نسبت به «تفسیر ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی» داشته باشید.